სწავლანი > საეკლესიო სამართალი
საეკლესიო კანონთა კომენტატორები და მათი მნიშვნელობა
ავტორი: პროფ. მიხაილ ანდრიას ძე ოსტროუმოვი. ამონაწერები ნაშრომიდან: Очерк православного церковного права. Отдел второй. О памятниках церковного права, как источнике науки церковного права.
იოანე ზონარას კომენტარები
1. ბიოგრაფიული ცნობები
ბერი იოანე ზონარა (Ζωναρᾶς) (1), სავარაუდოდ, წარმოშობით იყო იმ გვარიდან, რომელიც ბიზანტიაში ცნობილია, უკიდურეს შემთხვევაში, კონსტანტინე პორფიროგენეტის დროიდან, რომლის დროსაც მის წინაპარს სამეფო კარზე მაღალი თანამდებობა ეპყრა (2).
თვით ზონარა ბერად აღკვეცმდე კომნენოსთა კარზე მსახურობდა: ის იყო ვიგლას დიდი დრუნგარიუსი და პროტოასიკრიტი (μέγας δρουγγαρίος τῆς βίγλας καὶ πρωτοασηκρῆτις), ანუ საიმპერატორო ლეიბ-გვარდიის ანუ დაცვის უფროსი (3). სავარაუდოდ მას ერში ნიკოლოზი ერქვა; უკიდურეს შემთხვევაში 1156 წლის კრებაზე დამსწრეთა შორის, მანუელის დროს, მეფის კარის მოხელეთა შორის ირიცხება პროტოასიკრიტი ნიკოლოზ ზონარა (μεγαλεπιφανέστατος πρωτοασηκρῆτις Νικόλαος ὁ Ζωναρᾶς) (4). თუკი ეს ნიკოლოზი და იოანე ერთი და იგივე პიროვნებაა, მაშინ უნდა ვაღიაროთ, რომ ზონარა ბერად უკვე 1156 წლის შემდეგ აღკვეცილა.
თავისი ქრონიკის წინასიტყვაობაში ზონარა ამბობს, რომ საერო ცხოვრებიდან მისი განშორების მიზეზი ძალზედ ახლობელი ადამიანების დაკარგვა გახდა, ხოლო თვით ქრონიკებიდან ვიგებთ, რომ მისი სამონასტრო დაყუდების ადგილად დედაქალაქიდან დაშორებით მდებარე კუნძული სახელდება, სადაც წიგნები ძნელად ხელმისაწვდომი იყო (5).
კანონთა განმარტების ზოგიერთ ხელნაწერში ის წმ. გლიკერიის მონასტრის ბერად იწოდება (6), რომელიც იმავე სახელწოდების კუნძულზე იმყოფებოდა პროპონტიდაში (7). სავარაუდოდ ამ მონასტერში დაწერა (ან დაასრულა) მან ყველა თავისი თხზულება, რადგან ყველა მისი სამეცნიერო ნაშრომის დასათაურებაში ისინი იწოდებიან ნაშრომებად "ბერ იოანე ზონარასი, რომელიც იყო ვიგლას ყოფილი დრუგარიუსი და პროტოასიკრიტი".
მისი პირველი ნაშრომი გახლდათ ქრონიკა; რადგან მის შესავალში ავტორი ამბობს, რომ მისი დაწერის დაწყებამდე სრულ უმოქმედობაში იყო და ვერ პოულობდა საკუთარ თავში საკმარის ენერგიას, რათა, მეგობართა თხოვნით, ხელი მოეკიდა საწერ-კალმისთვის და წიგნებისთვის (8). ის წარმოადგენს მსოფლიო ისტორიის სახელმძღვანელოს ან მის შემოკლებულ გადმოცემას (ἐμοὶ δ’ ἐπιτομὴν ἰστορίας πεποιημένῳ) (9), რომელიც შედგენილია საუკეთესო წყაროების მიხედვით, რომელთაგან ზოგიერთი სადღეისოდ დაკარგულია (10).
წინამორბედ ქრონიკებთან შედარებით ზონარას ისტორია წარმოადგენს თვალსაჩინო ღირსებას, როგორც თავისი წყაროების სიუხვით, ასევე იმ უმაღლესი მოთხოვნილებებით, რომლის დაკმაყოფილებასაც ის ესწრაფვის (11).
ზოგიერთ ადგილებში ის მაინც ეხება გვიანდელი დროის ზოგიერთ პირსა და მოვლენას, ეს კი უთითებს იმაზე, რომ მისი ისტორია დაიწერა ალექსი კომნინოსის გარდაცვალებიდან გარკვეული ხნის შემდეგ (12). ზონარას კიდევ უფრო ღირსშესანიშნავი შრომაა მის მიერ მოცემული საეკლესიო კანონთა განმარტება, რომელიც, როგორც შეიძლება ვიფიქროთ, დაწერილია მანუილის მეფობის დროს, შედეგად, არისტინეს განმარტებათა გამოჩენის შემდეგ.
თვით განმარტებებიც გვაქვს მითითება ამ დროზე. ჯერ-ერთი, პეტრე ალექსანდრიელის 10-ე კანონის განმარტებას მიერთებულია მსჯელობა, რომელიც მიმართულია ნიკოლოზ მუზალონის (1147 – 1151) წინააღმდეგ, რომელიც მანუელის დროს 1147 წელს აღსაყდრებულ იქნა საპატრიარქო ტახტზე, რომელმაც, როგორც კინამი მოწმობს ჯერ ნებაყოფლობით დატოვა თავისი კათედრა კრეტაზე და რამოდენიმე წელი უსაქმოდ ცხოვრობდა კონსტანტინოპოლში (13); მეორეც, ნეოკესარიის კრების მე-7 კანონის განმარტებაში ზონარა ამბობს: "გვინახავს პატრიარქიც და სხვადასხვა მიტროპოლიტებიც, რომლებიც მონაწილეობას იღებდნენ მეორედ დაქორწინებული მეფის საქორწილო ნადიმში", ეს კი ზუსტად შეესაბამება მანუილს, რომელიც, პირველი მეუღლის ირინას გარდაცვალების შემდეგ, 1159 წელს მეორედ დაქორწინდა რაიმუნდ ანტიოქიელის ქალიშვილზე (14).
აქედან არცთუ უსაფუძვლოდ შეიძლება ვამტკიცოთ, რომ ზონარას მიერ კანონთა განმარტებები დაწერილია 1159 წლის შემდეგ. ყოველ შემთხვევაში, ამ მონაცემებიდან გამოდის, რომ ზონარამ ეს განმარტებები დაწერა არისტინეს განმარტებების გამოცემის შემდეგ, როგორც ვარაუდობენ ამას პროფესორი პავლოვი (15) და მის კვალობაზე ცახარიეც (16).
მაგრამ საკუთარი ინიციატივით როდი მოჰკიდა ხელი ზონარამ ამ შრომას, არამედ ქედი მოუხარა ამ ღვაწლისკენ მომწოდებელ უმაღლეს ავტორიტეტს, რათა დაუმორჩილებლობის გამო არ გაკიცხულიყო, როგორც თვითონ ამბობს ამის შესახებ თავისი განმარტებების შესავალში (оὐ γὰρ ἀφ’ ἑαυτοῦ τῷ πονήματι ἐγχειρῶ, ἀλλὰ παραχληϑεὶς ὑτέκυψα, καὶ τῷ πόνῳ δέδωκα ἐμαυτὸν, ῖνα μὴ δε’ ἀνηκοίαν κατακριϑῶ) ("რადგან არა საკუთარი ნებით შევუდგები ამ შრომას, არამედ (სხვისი) თხოვნით დავმორჩილდი და ვიტვირთე, რათა ურჩობის გამო არ განვიკითხო) (17).
ნათელია, რომ მან დავალება მიიღო ზემდგომისგან, შესაძლოა თვით მანუილ კომნენოსისგან, როგორც ამას ვარაუდობს დიუ-კანჟი (18), და პატრიარქ ლუკა ქრიზოვერისგან (19), მსგავსად იმისა, როგორც შემდეგ იგივე მანუილმა და პატრიარქმა მიქაელ ანქიალმა დაავალეს ახალი განმარტებების დაწერა ბალსამონს, რომელსაც, სხვათა შორის, სხვა მიზნები მიუთითეს.
ამ ორი უმთავრესი შრომის - "ისტორიისა" და "კანონთა განმარტებების" გარდა, - ზონარას ასევე ეკუთვნის ტრაქტატი იმის შესახებ, რომ არ შეიძლება ორი ძმა ერთსა და იმავე ქალზე დაქორწინდნენ (20), ტრაქტატი ღამით (ძილში) თესლის უნებლიე დინებაზე (შებილწვაზე) (21), ყოვლადწმიდა ღვთისმშობლის საგალობელი, აღსანიშნავი მით, რომ ყოველი სტიქერა მასში მოკლედ გადმოსცემს მწვალებლობებს, რომლებიც უკუგდებულ იქნა ღვთისმშობლის შეწევნით, დაწყებული არიოზიდან, საბელიოზიდან, მანიქეველებიდან, მარკიონიტებიდან და დამთავრებული იტალებით (ლათინებით) (22), სიტყვა ჯვრის თაყვანისცემაზე, წმ. სილიბისტროს ცხოვრება, მაცხოვრის მირქმის გახსენება და სიტყვა სოფრონ იერუსალიმელზე (23).
წერილები რომლებიც მიეწერება ზონარას, მიეწერება ასევე მიქაელ გლიკას (24), ხოლო მისთვის მიწერილი ლიტერატურული ლექსიკონი, რომლის საფუძველში დევს ლექსიკონი, რომელსაც კირილე ალექსანდრიელს მიაწერენ, უახლესი ვარაუდით ეკუთვნის, ბერ ანტონის (მელისა) (25).
არსებობს ცნობა, რომ ზონარამ დაწერა თხზულება ლათინთა წინააღმდეგ (26). ნაშრომთა ესოდენი რაოდენობა გვაიძულებს ვივარაუდოთ, რომ ზონარა საკმაოდ დიდხანს ცხოვრობდა. სავარაუდოდ, ზონარა ღრმა სიბერეში გარდაიცვალა. არაფერია დაუჯერებელი იმაში, რომ თავისი სიცოცხლის ბოლოს ის წმ. გლიკერიის მონასტრიდან ათონზე გადასახლდა (27).
ამრიგად, ჩვენ ვხედავტ, რომ ზონარა იყო მაღალი განათლების მქონე ადამიანი, რომელიც ფლობდა ისტორიისა და იურისპრუდენციის ღრმა ცოდნას. მაგრამ ამავდროულად ეს იყო დიდი ხასიათიც, რომელიც გამოირჩეოდა ცხოვრების ასკეტური სიმკაცრით, მსჯელობის დამოუკიდებლობითა და ჰუმანურობით.
ზონარა კარგად იცნობდა მისი თანამედროვე საზოგადოების საერო ცხოვრებას და ნაკლოვანებებს. თავის ისტორიაში და განმარტებებში ის არა მარტო ამათრახებს თვით იმპერატორთა ბიწიერებას და გარყვნილებას, არამედ გმობს ტირანიას და მონათმფლობელობას. "ახლა, - ამბობს ის ქალკიდონის კრების 28-ე კანონის განმარტებაში, - სამეფო ძალაუფლება ტირანიაში გადაიზარდა, ხოლო სენატი შევიწროებულია და დაკარგა თავისი მნიშვნელობა" (28).
ეპისკოპოსებში ის გმობს სიმონიას და საერო საზრუნავით დასაქმებას. "ეს ბოროტება დღემდე ხდება, - ამბობს ის, - და არავინ ეწინააღმდეგება ამას, არც პატრიარქი, არც მეფე, არც ეპისკოპოსი" (29). მაგრამ ეს მკაცრი მსაჯული თავის სულში იყო სამართლიანი და ჰუმანური ადამიანი. მისი აზრით "უმჯობესია ცოდვა დარჩეს დაუსჯელი, ვიდრე უდანაშაულო დაისაჯოს" (30). ϓπερφυέστατος Zωναρᾶς (უაღმატებულესი ზონარა), ამბობენ ბალსამონი (31) და ბლასტარისი (32) მის შესახებ.
იოანე ზონარას გამოსახულება ანდრია თევეტუსის (Andreas Thevetus) ნაშრომიდან:
„Les vrais pourtraits et vies des hommes illustres" (1584)
2. ტექსტი და ზონარას მიერ განმარტებული კანონების შემადგენლობა
არისტინემ კანონები შემოკლებული ტექსტით განმარტა; ზონარამ კი ზემოდან მოცემული დავალებით ისინი სრული ტექსტით განმარტა. ეს ტექსტი მან ისევე ამოიღო, როგორც ის ფოტიოსის სინტაგმაში, ანუ ფოტიოსის ნომოკანონის მეორე ნაწილში იპოვა. თუმცა ზონარამ ფოტიოსის სინტაგმა არა თავდაპირველი, არამედ უკვე შეცვლილი სახით გამოიყენა. პირველ ყოვლისა, კანონთა განლაგების წესი უკვე შეცვლილი იყო: ისინი დალაგებული იყო არა ქრონოლოგიური, არამედ მათი წყაროების ავტორიტეტულობის მიხედვით. თავდაპირველად მოთავსებული იყო სამოციქულო კანონები; შემდეგ — მსოფლიო კრებათა კანონები, რომელთაც მოჰყვებოდა ფოტიოსის დროს მოწვეული კონსტანტინეპოლის ორი კრების კანონები; მათ მოჰყვებოდა ადგილობრივ კრებათა კანონები და, ბოლოს, წმიდა მამათა კანონები (33).
ბინერი მიიჩნევდა, რომ ასეთი განლაგება ფოტიოსის სინტაგმაში უშუალოდ ზონარას შეტანილი იყო (34); თუმცა ჩვენ მას უფრო ადრინდელ წყაროებშიც ვაწყდებით: პირველ რიგში, სვიმეონ ლოგოთეტის სინოფსისში (35), ხოლო მეორეც — უშუალოდ ფოტიოსის სინტაგმის იმ ზოგიერთ ხელნაწერში, რომლებიც ჯერ კიდევ არ შეიცავდა ზონარას განმარტებებს, რაზეც მიუთითებდა მორტრეილი (36), და როგორც ეს იკვეთება ფოტიოსის ნომოკანონის უძველესი სლავური თარგმანიდან, პროფესორ პავლოვის გამოკვლევის თანახმად (37).
ზონარას მიერ განმარტებულ კანონთა შემადგენლობის კიდევ ერთი თავისებურება იყო სინტაგმაში ე. წ. კვიპრიანეს დროინდელი კართაგენის კრების კანონების შეტანა, რომელიც ყველა ადგილობრივ კრებაზე ადრე, მაგრამ ფოტიოსის დროინდელი კრებების შემდეგ იყო მოთავსებული. ამ კანონებზე მითითება ფოტიოსის ნომოკანონის ხელნაწერებში ჯერ კიდევ XI საუკუნეში გვხვდება, ოღონდ არა ტექსტში, არამედ ველზე მიწერილ სქოლიოში (38). XII საუკუნის ხელნაწერებში ეს სქოლიო უკვე ტექსტშია მოთავსებული, მაგალითად, ნომოკანონის იმ რედაქციაში, რომელსაც ვესტი იყენებდა (39). სავარაუდოდ, სწორედ ამ სქოლიოს საფუძველზე იქნა შეტანილი სინტაგმაში თვით კვიპრიანეს დროინდელი კრების დადგენილებაც, ისე, როგორც ის კვიპრიანეს ეპისტოლეშია გადმოცემული იანუარიუსისადმი (40). თავად ზონარამ შეიტანა ეს ეპისტოლე სინტაგმაში, თუ სხვა ვინმემ, მონაცემთა უკმარისობის გამო ძნელი სათქმელია. თუმცა ამ ეპისტოლესათვის წინასწარ მიწერილ ისტორიულ შენიშვნაში ზონარამ შეცდომა დაუშვა, რომელიც შემდგომში ვალსამონმაც გაიმეორა, რადგან ჩათვალა, რომ კვიპრიანეს ეს ეპისტოლე მიმართული იყო იოვინიანესადმი და არა იანუარიუსისადმი (41).
ამ ეპისტოლეზე თავის განმარტებას ზონარა ავსებს უშუალოდ ამ კრების საქმეებიდან ამონაწერით, სადაც შემოკლებით გადმოსცემს მასზე დამსწრე მამათა მოსაზრებებს (ἔχουσιν οὕτο κατ’ ἐπιτομήν) (42). გარდა ამისა, ზონარამ ასევე დაწერა მოკლე განმარტება პატრიარქ სისინიოსის კრებით "ტომოსზე" (43). საერთოდ შეიძლება ითქვას, რომ ზონარამ განმარტა პატრიარქ ფოტიოსის მთელი სინტაგმა (ანუ მისი ნომოკანონის მეორე ნაწილი), არ გამოუტოვებია რა ტიმოთე ალექსანდრიელის პასუხები, თეოფილესა და კვირილე ალექსანდრიელის კანონები, გრიგოლ ღვთისმეტყველის ლექსები და გენადისა და ტარასის ეპისტოლეებიც კი, როგორც ეს ბინერმა მიუთითა ვენის ხელნაწერის საფუძველზე.
გენადის ეპისტოლეზე განმარტება გადამწერების მიერ და ბეჭდურ გამოცემებში არასწორად არის ჩართული უშუალოდ ეპისტოლეს ტექსტში (44). ზონარას შრომას შემდეგი სათაური აქვს: "განმარტება წმიდა და ღვთაებრივ კანონთა: წმიდა და დიდებულ მოციქულთა, წმიდა მსოფლიო და ადგილობრივ ანუ კერძო კრებათა და სხვა წმიდა მამათა, დამუშავებული მონაზვნის (ზოგიერთ ხელნაწერში კი ასკეტის), იოანე ზონარას, ყოფილი ვიგლას დიდი დრუნგარიოსისა და პროტოასიკრიტის მიერ" (45).
3. ზონარას განმარტებათა ამოცანა და მეთოდი
ამრიგად, ზონარა თავის განმარტებებს წერდა ბერძნული ეკლესიის ძირითად მოქმედ კოდექსზე, რომელსაც ემყარებოდა საეკლესიო სამართლის მთელი შემდგომი განვითარება. მაგრამ ეს კოდექსი არა მხოლოდ მოქმედი, არამედ უძველესიც იყო, ჩამოყალიბებული ზონარამდე მრავალი საუკუნის განმავლობაში და ასევე მრავალი საუკუნის მანძილზე იქმნებოდა სხვადასხვა ისტორიული პირობების ზეგავლენით; შესაბამისად, ის მთელი რიგი საუკუნეების ისტორიული განვითარების ნაყოფი გახლდათ.
სწორედ ამ ორი თავისებურებით, ანუ იმით, რომ ეს იყო მოქმედი კოდექსი, და იმით, რომ ეს კოდექსი მოიცავდა ძველ და სხვადასხვა დროს წარმოშობილ კანონებს, განისაზღვრებოდა ზონარას განმარტებათა ამოცანაც. მას არა მხოლოდ უნდა გაერკვია თითოეული კანონის ზუსტი არსი, რამდენადაც ის ინარჩუნებდა მოქმედი კანონის ძალას, დაეშალა ის მასში შემავალ ელემენტებად და ეჩვენებინა მისი კავშირი სხვა მომიჯნავე კანონებთან, არამედ მისი განმარტებისთვის ისტორიული ფაქტებიც მოეშველიებინა, მიეთითებინა ამ კანონთა გამოცემის გარემოებებსა და მიზნებზე, და, შესაბამისად, თავის განმარტებაში ისტორიული ელემენტიც შეეტანა.
როგორც ისტორიკოსს, მას უნდა გაეაზრებინა, რომ მის მიერ განმარტებული კოდექსი თავისი არსებითვე ისტორიულ პრინციპს მოიცავდა და რომ, შესაბამისად, მასში მოცემული კანონები მხოლოდ თავისთავად, მათშივე არსებული ელემენტებიდან გამომდინარე ვერ განიმარტებოდა. მთავარი ამოცანა, რა თქმა უნდა, კანონიკური დოგმატის გარკვევა და დამკვიდრება იყო, მაგრამ დოგმატი ისტორიაზე მიგვანიშნებდა, ისტორია კი დოგმატის განმარტებას ემსახურებოდა. ამ რთული ამოცანის გადაჭრა, რა თქმა უნდა, შესაბამის მეთოდსაც მოითხოვდა. და მართლაც, ვხედავთ, რომ ზონარა თავის ამოცანას რთული ისტორიულ-დოგმატური მეთოდით ასრულებს. განვიხილოთ ზონარას განმარტების თითოეული ეს ელემენტი.
4. ისტორიული ელემენტი
ზონარას მიერ მოწოდებული ისტორიული ცნობები, რომლებიც მის მიერ განმარტებული კანონების გაგებას ემსახურება, ამ კანონთა შინაარსს სხვადასხვა მხრიდან ეხება.
პირველ რიგში, საკრებო კანონთა განმარტებებში ზონარა მოკლე ისტორიულ ცნობებს იძლევა შვიდივე მსოფლიო კრების (თუმცა მეხუთე და მეექვსე კრებებს კანონები არ გამოუციათ) და თითქმის ყველა ადგილობრივი კრების შესახებ, გარდა ლაოდიკიის კრებისა, ნექტარის დროინდელი კონსტანტინეპოლის კრებისა (აგაპისა და ვაგადიუსის შესახებ) და ფოტიოსის დროს, წმიდა სოფიას ტაძარში მოწვეულისა (879–80) (46). ამ ისტორიულ ცნობებს უნდა მიეკუთვნოს ცნობებიც, რომლებიც მოცემულია მოციქულთა 85-ე კანონის განმარტებაში კლიმენტის (სამოციქულო) განწესებების შესახებ, აგრეთვე შენიშვნა წმიდა გრიგოლ ნოსელის პირველი კანონის დაწერის დროის თაობაზე.
მეორეც, კრებებზე ისტორიულ შენიშვნებთან კავშირშია სხვადასხვა კანონის განმარტებებში მოცემული ცნობები სხვადასხვა ერეტიკოსსა და ცრუმოძღვარზე: კათარებზე (47), მაკედონიოსზე, ნახევრადარიანელებზე, ევნომიოსზე, ევდოქსიზე, ლიბიელ საბელიუსზე, ანკვირიელ მარკელზე, სირმიელ ფოტინზე და ლაოდიკიელ აპოლინარიუსზე (48), მაქსიმე კინიკოსზე (49), მონტანზე (50) და მის მიმდევრებზე, ნესტორიანელებზე, თეოდორიტეზე, იბასა და სხვებზე (51), ევსტათიზე და ევსტათიანელებზე (52), ანგელიკებზე (53), მაქსიმიანისტებზე (54) და იმ მწვალებლობებზე, რომლებიც მოხსენიებულია წმიდა ბასილი დიდის პირველ კანონში.
მესამეც, ზონარა, ჩვეულებრივ, ისტორიულ ცნობებს გვაწვდის სხვადასხვა უძველეს წეს-წყობილებასა და ინსტიტუტზე; როგორც იმათზე, რომლებმაც დროთა განმავლობაში დაკარგეს მნიშვნელობა და არსებობა შეწყვიტეს, როგორიცაა, მაგალითად, სიყვარულის ტრაპეზები (აღაპები) (55), პრესვიტერიდები (56), ქორეპისკოპოსები (57), მეკარეები (58), აფრიკელ ეპისკოპოსთა უფროსობის თანმიმდევრობა (59), ღვთისმსახურების ზოგიერთი თავისებურება (60); ისე იმათზე, რომლებიც ეკლესიაში კვლავაც შენარჩუნდა, თუმცა განვითარების პროცესში სხვადასხვაგვარი ცვლილებები განიცადეს, როგორიცაა, მაგალითად, ეპისკოპოსთა არჩევის წესი (61), კატეხიზაციისა და ნათლისღების წესი (62), ნიშნობის მნიშვნელობა (63), ქორწინება (64), განქორწინება (65), მონათა გათავისუფლების წესი (66), ორმაგი მონასტრების მოწყობილობა (67) და ვაკანტურ ეპარქიათა დროებითი მმართველები (68).
მეოთხეც, ზონარა მრავალ შემთხვევაში მიუთითებს იმ გარემოებებზე, რომლებიც ამა თუ იმ კანონის გამოცემის საბაბი გახდა, როგორც, მაგალითად, ნექტარის დროინდელი კონსტანტინეპოლის კრების კანონის განმარტებაში, კართაგენის კრების 25, 187, 131 და 132-ე, ქალკედონის კრების მე-12, ტრულის კრების 51-ე და 63-ე, აგრეთვე ბასილი დიდის მე-10, გრიგოლ ნეოკესარიელის მე-10 კანონებზე, ათანასეს ეპისტოლეზე რუფინიანუსისადმი და სხვა.
და, ბოლოს, მეხუთეც, ზონარა გვაწვდის ზოგიერთ სხვა ცნობასაც, რომლებიც კანონის ისტორიული კუთხით განმარტებას ემსახურება; ასეთია ცნობები, რომლებიც მოცემულია ეფესოს, სარდიკიის მე-18, კართაგენის კრების 133-ე კანონის განმარტებებში და სხვა ადგილებში (69).
5. ზონარას განმარტებათა დოგმატური ნაწილი
რაც შეეხება ზონარას განმარტებათა დოგმატურ მხარეს, აქ იგი, უწინარეს ყოვლისა, განმარტავს უშუალოდ კანონის ტექსტს, ხოლო შემდეგ აჩვენებს ამ კანონის მიმართებას სხვა კანონებთან, რომლებთანაც შინაარსობრივი შეხება აქვს. ტექსტის განმარტება ხდება როგორც გრამატიკული, ისე ლოგიკური თვალსაზრისით.
პირველი მიმართებით, ზონარა უხვ განმარტებებს იძლევა კანონებში გამოყენებულ ცალკეულ სიტყვებსა და გამოთქმებზე, რომლებიც ან სრულიად ნათელი არ იყო, ან ორგვარად შეიძლებოდა გაგებულიყო (70). მეორე მიმართებით, ის კანონს მის შემადგენელ ნაწილთა მიხედვით შლის და, სადაც ეს საჭიროა, საფუძველზე (ratio juris), მიზანზე (ratio legis) ან საბაბზე (occasio legis) (71), ან კიდევ კანონის სხვადასხვა ნაწილთა შინაგან ურთიერთმიმართებაზე მიუთითებს. ამასთან, მთელი მისი ძალისხმევა მიმართულია იმის გარკვევისკენ, თუ რა სურს კანონს, რას ბრძანებს და რას კრძალავს იგი. თუ კანონის ან მისი ცალკეული გამოთქმების გაგებისას სხვადასხვა მოსაზრება არსებობს, ზონარა სადავო საკითხის განხილვას იწყებს და მასზე არსებულ შეხედულებებს იმოწმებს (72).
ზონარას არასოდეს ავიწყდება, რომ ის მოქმედ კოდექსს განმარტავს, ამიტომ არასოდეს ეპარება მხედველობიდან კანონის ცხოვრებაში გამოყენებადობა ან მისი პრაქტიკული მნიშვნელობა. ეს კი მას, ერთი მხრივ, ავალდებულებს, მიუთითოს ამა თუ იმ კანონის მოქმედების არეალი, ანუ გამოყოს ადგილობრივი (73), დროებითი (74) ან პირადი ხასიათის (75) კანონები, ხოლო მეორე მხრივ — აღნიშნოს ის კანონები, რომლებმაც ძალა დაკარგეს ან შემდგომში შეზღუდვა განიცადეს (76), ან კიდევ ისინი, რომლებიც პრაქტიკისთვის საჭიროებას აღარ წარმოადგენს (77).
ზოგჯერ ზონარა კანონიდან გამონაკლისებზეც მიუთითებს (78). კანონის არასრულყოფილების შემთხვევაში, მაგალითად, როცა სანქცია არ არსებობს, ის მას ავსებს ან სხვა კანონების საფუძველზე (79), ან საკუთარი მსჯელობით (80). ზოგიერთ შემთხვევაში ის თავის განმარტებებს მაგალითებით აზუსტებს (81). ზოგჯერ იგი აკეთებს საერთო დასკვნებს ან საერთო დოგმატურ დებულებებს საკუთარ განმარტებებზე დაყრდნობით აყალიბებს, როგორც ამას ვხედავთ, მაგალითად, მეშვიდე მსოფლიო კრების მე-19, ანტიოქიის კრების მე-5, კართაგენის 98-ე და ტრულის 61-ე კანონების განმარტებისას. ზოგჯერ ეს დებულებები გამოიყვანება მცირედან უფრო დიდისკენ მსჯელობით ("მით უფრო") (82), ხოლო ზოგჯერ — დაპირისპირების მეთოდით (83).
6. კანონთა შორის ურთიერთმიმართების გარკვევა.
ზონარას განმარტებათა დოგმატური მხარის უმნიშვნელოვანესი ელემენტი, უეჭველად, ერთმანეთთან შეხებაში მყოფ კანონთა შორის ურთიერთმიმართების გარკვევაა. აქ ზონარასთან ოთხი სახის შემთხვევას ვაწყდებით.
პირველ ყოვლისა, ვხვდებით მითითებას კანონთა მსგავსებაზე, სადაც ზონარა გამოყოფს ერთნაირ, ერთმანეთის განმმარტებელ და შემავსებელ (84), აგრეთვე ერთმანეთზე მიმთითებელ (დამმოწმებელ) კანონებს (85).
მეორეც, ვხვდებით კანონთა შეთანხმებას, რომლებიც თითქოსდა ეწინააღმდეგებიან ერთურთს, რა დროსაც ზონარა ძალზედ ოსტატურად იყენებს კანონთა შეთანხმების შემდეგ ორ პრინციპს: 1) ზოგჯერ მოჩვენებით წინააღმდეგობას ის კანონში არსებული გამოთქმების უზუსტობით ხსნის, 2) ზოგჯერ კი იმით (86), რომ კანონები სინამდვილეში სხვადასხვა შემთხვევებს ეხებიან და თითქოს ერთსა და იმავეზე საუბრობენ (87). არის შემთხვევა, როდესაც ის წინააღმდეგობას (სანქციებს) ხსნის ურთიერთსაწინააღმდეგო კანონთა გამოცემის დროის განსხვავებით (88).
მესამეც, ზონარასთან ვხვდებით კანონთა შორის არსებული ნამდვილი წინააღმდეგობების გადაჭრას იმ კანონზე მითითების გზით, რომელსაც უპირატესობა ენიჭება მასთან წინააღმდეგობაში მყოფ კანონთან შედარებით, ანუ წინააღმდეგობა გვარდება ერთი კანონის მოქმედად, ხოლო მეორის — ძალადაკარგულად ცნობით.
აქ ზონარა ორი პრინციპით ხელმძღვანელობს: ქრონოლოგიური თანმიმდევრობისა და ავტორიტეტულობის პრინციპებით, მათი ურთიერთშერწყმისა და ურთიერთშეზღუდვის გათვალისწინებით.
პირველი პრინციპის მიხედვით, ის უპირატესობას ანიჭებს გვიანდელ კანონს დროით უფრო ადრე გამოცემულ კანონთან შედარებით (89).
მეორე პრინციპის თანახმად, ის სამოციქულო კანონს უპირატესობას ანიჭებს კრებით კანონთან შედარებით (90), მსოფლიო კრების კანონს — ადგილობრივი კრების კანონთან (91), ხოლო კრებით კანონს — არასაკრებო, ანუ მამათა კანონთან შედარებით (92).
ამ ორი პრინციპით განისაზღვრება საერთოდ კანონთა შედარებითი მნიშვნელობა და ძალა: ერთ კანონს მეტი მნიშვნელობა და ძალა აქვს მეორესთან შედარებით, თუ იგი უფრო ადრეა გამოცემული და უფრო ავტორიტეტული წყაროდან მომდინარეობს, ანდა შეესაბამება წარმოშობით უფრო ავტორიტეტულ კანონს (93).
და ბოლოს, მეოთხეც, ზონარასთან ვხვდებით ურთიერთსაწინააღმდეგო კანონებზე უბრალო მითითებას. თუმცა მოციქულთა მე-14 კანონის განმარტებისას ზონარა ამბობს: "არ უნდა ვიფიქროთ, თითქოს კანონები წინააღმდეგობრივ განწესებებს იძლევიან", მაინც, ზოგიერთ შემთხვევაში ის თავად მიუთითებს განწესებებს, რომლებიც სანქციაში, ანუ კონკრეტულ დანაშაულთათვის სასჯელის ან ეპიტიმიის განსაზღვრაში, შეუსაბამონი არიან, და ამგვარ წინააღმდეგობრივ განწესებებს გადაჭრის გარეშე ტოვებს (94).
შეიძლება დავუშვათ, რომ, სულ ცოტა, ამ შემთხვევათაგან ზოგიერთში, ზონარა კანონთა შორის შეურიგებელ წინააღმდეგობას ვერ ხედავდა, რადგან ეპიტიმიის დადების შესაძლებლობას, როგორც ერთი, ისე მეორე კანონის მიხედვით, გარემოებებისა და მონანულის შინაგანი განწყობის შესაბამისად, დასაშვებად მიიჩნევდა, რაც, როგორც ცნობილია, სინანულის ინსტიტუტის დამახასიათებელი ნიშანია. მხოლოდ წმიდა ათანასე ალექსანდრიელის 39-ე სადღესასწაულო ეპისტოლის განმარტებისას აღნიშნავს ის ამ ეპისტოლეს პირდაპირ შეუსაბამობას მოციქულთა 85-ე კანონთან, რომელიც ასევე ჩამოთვლის წმიდა წერილის წიგნებს (95), და ამ შეუსაბამობას არც ათანხმებს და არც ხსნის.
7. დამხმარე საშუალებები, რომლებსაც ზონარა კანონთა განმარტებისას იყენებდა
ეს სწორედ რომ უფრო დამხმარე საშუალებები იყო, ვიდრე წყაროები, რამეთუ ზონარამ მთელი მასალა დამოუკიდებლად გადაამუშავა.
ამ დამხმარე საშუალებათა შორის პირველი ადგილი ზონარასთან უჭირავს ძველი და, განსაკუთრებით, ახალი აღთქმის წმიდა წერილს, რომლის ტექსტებიც მას მრავალ (დაახლოებით 90-მდე) განმარტებაში აქვს დამოწმებული (96).
მეორე დამხმარე საშუალებას კანონთა უძველესი სქოლიოები წარმოადგენდა. ზონარას მიერ ამ სქოლიოთა ცოდნა სულ ცოტა 27 შემთხვევაში იკვეთება, კერძოდ: მოციქულთა 20, 27, 29, 41, 50 და 80-ე; ნიკეის მე-7; კონსტანტინეპოლის მე-3; ქალკედონის მე-9, მე-17 და 28-ე; ტრულის 90-ე; ანკვირიის მე-10 და მე-17; ნეოკესარიის მე-4 და მე-5; ლაოდიკიის 35-ე; სარდიკიის მე-5, მე-10 და მე-14; კართაგენის მე-4; ალექსანდრიელი დიონისეს მე-4; ბასილი დიდის მე-3, მე-7, მე-10, 32-ე და 88-ე კანონთა განმარტებებში (97). ზოგიერთ შემთხვევაში ის ამ სქოლიოებში გამოთქმულ მოსაზრებებს არ ეთანხმება.
მესამე დამხმარე საშუალებას, სავარაუდოდ, კრებითი საქმეები წარმოადგენდა, სულ ცოტა — კვიპრიანეს დროინდელი კართაგენისა და ნექტარის დროინდელი კონსტანტინეპოლის კრებათა საქმეები, რომელთაგანაც ზონარას ამონაწერები აქვს მოყვანილი. პირველი მსოფლიო კრების საქმეები ზონარას ხელთ უდავოდ არ ჰქონდა, რაზეც ის თავადაც მიუთითებს ანტიოქიის კრების პირველი კანონის განმარტებაში (98).
მეოთხე დამხმარე საშუალებას საეკლესიო ისტორიკოსები და მატიანეები წარმოადგენდნენ, რომლებიც ზონარას შესწავლილი ჰქონდა საკუთარი ისტორიის, ანუ ქრონიკის შედგენისას. მათგან, თავის განმარტებებში, ის ორჯერ მოიხსენიებს ევსები პამფილელს (99). ერთხელ მოიხსენიებს ეპიფანეს თხზულებას მწვალებლობათა შესახებ ("პანარიონი"), მაგრამ, სავარაუდოდ, სქოლიოების საფუძველზე (100).
მეხუთე დამხმარე საშუალებას ზონარასთვის წარმოადგენდა საერო კანონმდებლობა, რომელსაც ის ზოგჯერ ზუსტი ციტატის გარეშე იმოწმოებს, უბრალოდ აღნიშნავს რა, რომ სამოქალაქო კანონებიც იგივეს განაწესებენ ან კრძალავენ, რაც ნათქვამია განმარტებულ კანონში (101), ზოგჯერ კი ზუსტად მიუთითებს "ბასილიკონის" იმ ადგილს, სადაც მოხსენიებული კანონია მოცემული (102). და ბოლოს, ბასილი დიდის 50-ე კანონის განმარტებაში იგი ემიჯნება კონსტანტინე პორფიროგენეტის ნოველას, რომელიც დასაშვებად მიიჩნევს მესამე ქორწინებას (ანუ "შეერთების ტომოსს").
იგი ასევე უთითებს იოანე ოქროპირზე, გრიგოლ ღვთისმეტყველზე, ბასილი დიდზე, კირილე ალექსანდრიელსა და ისიდორე პელუსიელზე (103). ჰქონდა თუ არა ზონარას ხელთ არისტინეს განმარტებები, ძნელი სათქმელია, რამეთუ ის ადგილები, სადაც ჩანს მისი პოლემიკა არისტინესთან (104), შეიძლება ეხებოდეს როგორც უშუალოდ არისტინეს, ისე უძველეს სქოლიოებს, რომლებიც არისტინემ თავის კომენტარში შეიტანა, მაგრამ რომლებიც ზონარასთვის არისტინეს გარეშეც შეიძლება ყოფილიყო ცნობილი; უშუალოდ კი არისტინეს ზონარა არსად ასახელებს (105).
თუმცაღა, თავისი შრომისთვის წყაროების შეგროვებისას, ზონარა ვერ უგულებელყოფდა არისტინეს განმარტებებსაც, უკვე მხოლოდ იმის გამო, რომ ეს იყო მისი თანამედროვის განმარტებები, რომელსაც ის პირადად არ იცნობდა, სანამ კონსტანტინეპოლში იმყოფებოდა.
8. ზონარას განმარტებათა ღირსება.
ზონარამ მასზე დაკისრებული დავალება უბრწყინვალესად შეასრულა: მან შექმნა იმდენად სრულყოფილი კომენტარი, რომ შემდგომში მის უმცროს თანამედროვეს, ბალსამონს, მისთვის მცირედის დამატებაღა დასჭირდა, ხოლო საკუთარ კომენტარებში კანონებზე ბევრი რამ და კიდევ უფრო მეტი თითქმის სიტყვასიტყვით გაიმეორა.
თვით ზონარას ენა გამოირჩევა არა მხოლოდ შესანიშნავი სიცხადითა და სიმარტივით, არამედ სინატიფით, გამომსახველობითა და თავისებური სილამაზითაც. ზოგიერთი განმარტება განსაკუთრებული მხატვრული სიმეტრიით, დამრგვალებულობითა და დასრულებულობით გამოირჩევა. ზოგჯერ იგი თავის განმარტებას ისეთი სიტყვებით იწყებს, რომლებიც ამ განმარტების ერთგვარ ეპიგრაფად გვევლინება, მაგალითად: "წესრიგი ინახავს ზეციურსა და მიწიერს" (106); "დაემორჩილეთ თქვენს მოძღვრებს" (107).
ზოგჯერ მოჰყავს გამონათქვამები აფორიზმების სახით, მაგალითად: "კაცი სახეს უმზერს, ღმერთი კი - გულს" (108); "ამქვეყნად ბოროტებას არასოდეს მოჰკლებია, ამიტომაც სამართლიანი და უცდომელია ბრძენის აზრი, რომელმაც თქვა, რომ ბოროტნი უფრო მრავალნი არიან" (109). ხშირად მიმართავს შედარებებს (110).
ერთი სიტყვით, ზონარას შრომა სამაგალითოა, თუმცა, რა თქმა უნდა, არც ზოგიერთი ნაკლისგან არის თავისუფალი. ისევ ის ბალსამონი, რომელიც ზოგიერთ შემთხვევაში ზონარას განმარტებებს იმდენად სრულყოფილად მიიჩნევს, რომ ვერავინ შეძლებდა მათზე უკეთესის შექმნას (111), მაინც ზოგჯერ საჭიროდ თვლის მათ კრიტიკას, როგორც ამას ქვემოთ ვიხილავთ.
9. კოტელიერის ნომოკანონი, რომელიც სლავურ თარგმანში "ზონარას" სახელითაა ცნობილი.
სლავურ თარგმანში ზონარას სახელთან არის დაკავშირებული ბერძნული ნომოკანონი, რომელიც ბერძნულ ენაზე, თუმცა უკიდურესად დაზიანებული ხელნაწერის მიხედვით (112) გამოსცა კოტელიერმა (113) და ამიტომაც ლიტერატურაში იგი კოტელიერისეული ნომოკანონის სახელითაა ცნობილი (114).
კოტელიერის გამოცემაში იგი 547 მუხლად იყოფა და შემდეგი სათაური აქვს: "ღვთის შეწევნით ნომოკანონის დასაწყისი. წმიდა მოციქულთა და შვიდი მსოფლიო კრების კანონები მღვდელმთავართა, მღვდელთა, დიდი სქიმის მონაზონთა და სხვა მონაზონთა, აგრეთვე ერისკაცთა შესახებ" (115).
სლავურ თარგმანშიც იგივე სათაურია, ოღონდ დამატებით: "ყოველგვარი მცნებანი" (116). და მართლაც, იგი შეიცავს "ყოველგვარ" მუხლებს, თუნდაც აბსურდულს, სულ ცოტა, ბეჭდურ რედაქციაში მაინც (117). წარმოშობის დროის მიხედვით, იგი, სავარაუდოდ, XIII საუკუნეს (118) უნდა მიეკუთვნოს, ლათინთაგან დარბევის ხანას, როდესაც განათლება ბუნებრივად დაკნინდა. სავარაუდოდ, ის შედგენილია რომელიღაც შორეულ პროვინციაში, ავტორის ხელთ შემთხვევით მოხვედრილი წყაროების საფუძველზე, და, ყველა ნიშნის მიხედვით, მისი შემდგენელი არცთუ ისე განსწავლული პიროვნება ყოფილა.
მის შინაარსში ვალსამონის გამოყენების კვალი შეიმჩნევა (119). თუმცა, მისი უფრო სრულყოფილი ბერძნული ხელნაწერების გამოცემამდე, ძნელია მისი წყაროებისა და ხასიათის შესახებ გარკვეული მსჯელობა. ის შეიძლება მივაკუთვნოთ სინანულის ნომოკანონთა რიგს, მაგრამ მისი შინაარსი, რომელიც საეკლესიო დისციპლინის მრავალფეროვან მხარეებს ეხება, შორს არის იმისგან, რომ მხოლოდ სინანულის კანონებით ამოიწუროს.
XIV საუკუნიდან ჩვენამდე მოაღწია უკვე ამ ნომოკანონის სლავური თარგმანის ხელნაწერებმა (120). მოგვიანებით მან სლავურ ხელნაწერებში "ზონარას" ან "ზინარას" სახელწოდება მიიღო და ამ სახელწოდებით ბლასტარისის სინტაგმის თარგმანებს დაერთო (121).
XVI საუკუნეში უკვე გამოჩნდა მისი ბეჭდური გამოცემები კურთხევანთან ერთად (122). სლავურ თარგმანში, პროფესორ პავლოვის თქმით, "თავდაპირველად ეს კრებული 18 დიდ თავად იყოფოდა, მათში შემავალი კანონების განსაკუთრებული აღრიცხვის გარეშე; მე-5 და მე-6 თავს მასში იოანე მმარხველის ნომოკანონი შეადგენდა, ჩვენთვის უკვე ცნობილი შესავლით: "იოანე მონაზონისა, ძისა დიდისა ბასილისა, რომელი იწოდა ძედ მორჩილებისა, სწავლება ფარულ ცოდვათა აღსარების შესახებ". ამით განსხვავდება ყველა სლავური ხელნაწერი ბეჭდური (კოტელიერისეული) ბერძნული დედნისაგან, რომელშიც მმარხველის ნომოკანონი არ მოიპოვება".
ხელნაწერებში, რომლებიც "ზინარას" სათაურს ატარებენ, მიღებულია უფრო წვრილი დაყოფა — 200 თავად. კოტელიერის ნომოკანონის ბულგარული, სერბული და რუსული ხელნაწერების მრავალრიცხოვნება, როგორც ერთი, ისე მეორე სათაურით, ადასტურებს, რომ ის ფართოდ გამოიყენებოდა მართლმადიდებელი აღმოსავლეთის ყველა სლავ ხალხში" (123). მისგან ნასესხობებია "ასთავში" (Стоглав) (124) და დიდ კურთხევანთან ერთად გამოცემულ ნომოკანონში (125). თავისთავად ცხადია, რომ ის ზონარას არ ეკუთვნის, არამედ უსამართლოდ მიაწერა მას რომელიღაც სლავმა გადამწერმა (126).
გაგრძელება იქნება.
_________________________
წყაროები და შენიშვნები:
1. ზონარასთან დაკავშირებული ლიტერატურა ვრცელია, მაგრამ ეხება მას როგორც ისტორიკოსს. ის მითითებულია კრუმბახერთან (Ibid. S. 145). Ср. Ulysse Chevalier, Repertoire des sources historiques du Moyen-Age. p. 2368. Cave, Histor. II, 201. – Oudinus, Commentar. II, 983. – Fabricius, Bibl. gr. ed. Harless. V, 141; VII, 465. 475, VIIІ, 821; IХ, 743. XI, 79. 222 – 8; XII, 202. – Сeillier, Histoire des auteurs ecceles. XIV, 156–9, 1174. – Beveregius, Synodicon, Prolegom. XV. – Biener, De collect. canon. p. 30. – Нeimbach, Encyclop. Ersch und Gruber, 86, S. 461. – Mortreuil, Hist. IIІ, 480; 423. – Русск. литерат. в предыдущем §.
2. Сoinfebis, in Porfirogenito, 8.
3. Du Cange, Glossariun, Appendix, II, стр. 61 и 62, დრუნგარიუსის, როგორც მსაჯულის მნიშვნელობის შესახებ. ამ აზრით ზონარა იყო საიმპერატორო ტრიბუნალის ვიცე-თავმჯდომარე, რომლის თავმჯდომარე თვით იმპერატორი გახლდათ.
4. Migne, CXL, соl. 148.
5. იხ. Migne, CXXXIV, col 801, А.
6. Mortreuil, Histoire, III, 430. Красножен, Толкователи канон. кодекса восточн. церкви, стр. 90, примеч. Григоровича, Путешеств. 88–89, примеч.
7. Zachariae, SJIt. III, 450: წმ. გლიკერიის მონასტერი და კუნძული აქ ნახსენებია მანუელ კომნენოსის ნოველაში (1158 წ.). შეად. II მსოფლ. კრების 12 კანონის ბალსამონისეულ განმარტებას.
8. Migne, СХХХІV, cоl. 39–42.
9. Annal. III. 26. Migne, іb. col. 312, А.
10. პირველი 13 წიგნი, შედგენილია ძველი აღთქმის, იოსებ ფლავიოსის, ევსების ქრონიკების, თეოდორიტეს, ქსენოფონტეს, პლუტარქეს, ჰეროდოტეს და არიანეს მიხედვით. რომის ისტორია კართაგენის დანგრევამდე უმთავრესად შედგენილია დიონ კასიუსის მიხედვით, რომლიდანაც ზონარამ შემოგვინახა თითქმის 21 წიგნი, შედეგად, დიონის მთელი ნაშრომის თითქმის მეოთხედი. ისტორიისთვის, კართაგენის დანგრევიდან მოყოლებული, ზონარა კვლავ დიონ კასიუსის წიგნებით სარგებლობს, და ამ უკანასკნელთაგან იღებს მასალას, კერძოდ 44-დან 80-ეს ჩათვლით. ბიოგრაფიულ დეტალებს ის ავსებს პლუტარქედან. ალექსანდრე სევეროსის დროიდან ვიდრე კონსტანტინემდე ის ისტორიულ მოვლენებს გამოსახავს დიონის ანონიმი გამგრძელებლის მიხედვით, ხოლო საეკლესიო ისტორიას გადმოსცემს ევსების მიხედვით. 322-დან 450 წლამდე ის სარგებლობს ჩვენთვის უცნობი და სადღეისოდ უკვე დაკარგული წყაროებით. ლეონ I-დან ვიდრე იუსტინე II-მდე (457-565) კვლავ უცნობ ავტორს ეფუძნება, მაგრამ საკმაოდ ფასეულ წყაროს. მომდევნო პერიოდი 965 წლამდე ასახულია თეოფანეს, პროკოფის, ნიკიფორე პატრიარქის, გეორგი ამარტოლის უფრო სრულყოფილი რედაქციების, კედრინის და ლეონ გრამატიკოსის ნაშრომთა საფუძველზე. თუ რა წყაროებით სარგებლობდა ზონარა 965-1118 წლების ისტორიის გადმოცემისას, ჯერ კიდევ არ არის გამოკვლეული, მაგრამ უეჭველია, რომ ის სარგებლობდა სკილიცათი და პსელოსით. Krumbacher, S. 143–144.
11. Krumbacher, Geschichte der byzant. Literatur, 142–144.
12. Павлов, Правосл. Обозр. 1876, апp. 733. Hirsch, Byzant. Studien. Leipz. 1876, стр. 377. შესაძლოა ის დაიწყო ჯერ კიდევ მონაზვნობამდე და მხოლოდ მონაზვნობაში დასრულდა, თუკი ბერად მანუილის დროს აღიკვეცა. ყოველ შემთხვევაში მხედველობაშია მისაღები მოსაზრება, რომ ზონარათი სარგებლობს გლიკა, ხოლო გლიკათი - მანასია, რომელიც მანუილ კომნენოსის თანამედროვე იყო. Krumbacher, S. 146. Hirsch, 440; 404. იმის შესახებ, რომ ის კუნძულზე, ცხოვრობდა, სადაც წიგნები ძნელად ხელმისაწვდომი იყო, თავისი ნაშრომის IX წიგნის ბოლო თავში თვითონვე ლაპარაკობს.
13. Сinnamus, Histor. 88–89 (русск. перевод, стр. 90). Demetracopulos, Biblioth. eccles. I, 266: ნიკოლოზ მეთონელი ეპისკოპოსის სიტყვა, დაწერილი მუზალონის დასაცავად. ათონურ სინტაგმაში და რუსულ თარგმანში ეს განმარტება მიეწერება ბალსამონს, და არა ზონარას; მაგრამ ის უეჭველად ზონარას ეკუთვნის: ა) ბევერეგისთან დაბეჭდილია, როგორც ზონარა კომენტარი (II, 17), b) ხელნაწერებში, რომლებიც მხოლოდ ზონარას განმარტებებს შეიცავენ, ბალსამონის კომენტარების გარეშ, ის ასევე მოთავსებულია პეტრე ალექსანდრიელის 10-ე კანონთან, თუმცა დასათაურების გარეშე, სადაც ნათქვამია: "დამატებითი განმარტებანი, რომელიც მთლიანად არის მიმართული მუზალონის წინააღმდეგ" (Павлов, там же, 736, примеч. 14. Красножен, 61, примеч. 12). შესაძლოა, რომ ეს დასათაურება ვინმე სხვამ დაურთო, რომელმაც მიუთითა ზონარას ამ ტრაქტატის დაფარული ტენდენცია (თვით ბალსამონმა ხომ არა?). შეად. Пp. Лаврова, Печатное письмо. Чтения в общ. люб. духов. просв. 1877, II, стр. 175.
14. Сinnamus, р. 228 (русск. перев., стр. 233).
15. Павлов, там же, 738. ამის წინააღმდეგ გამოდიოდა პროფ. ლავროვი, Чтения общ. люб. духовн. просвещ. 1877, II, стр. 174 и след.
16. Zachariae, Die Synopsis canonum. Sitzungsberichte der preussischen Akademie, 1887, II (Juni bis December), S. 1158. თავის ბერძნულ-რომაული სამართლის ისტორიაში ის ამტკიცებს, რომ ზონარამ თავისი განმარტებები დაწერა 1159 და 1169 წლებს შორის. S. 37, 3. Аufl.
17. Σύνταγμα, II, 2. წინასიტყვაობა, რომელიც არ არის ბევერეგისთან.
18. Migne, СХХХІV, р. 25–26.
19. თუკი ზონარა თავის განმარტებებს წერდა 1159 წლის შემდეგ, მაშინ მას ამ შრომის შექმნას დაავალებდა მხოლოდ ლუკა ქრიზოვერგი, რომელიც საპატრიარქო ტახტზე იყო 1153 და 1169 წლებს შორის.
20. Σύνταγμα, IV, 592. – Cotelerii, II, 883 (Migne, СХХХV, 429). Русск. перев. у Павлова, 50 глава Кормчей. Стр. 441.
21. Σύντ. IV, 598. Lеиnсl., I, 351–361 (Migne, CXIX, col. 1011).
22. ყველა იხ.: Migne, СХХХV, col. 413–428.
23. Migne, СХХХІV, col. 21–22 (Oudin, Comment., II, 987).
24. Migne, СХХХІV, соl. 23–24 (Oudin, Comment., II, 990–1).
25. Krumbacher, ibid. S. 145. Ср. S. 289.
26. Cave, Hist. litter. IX, р. 202. – Δημητρακοπουλος, Ὀρϑοδοξος. Ἑλλας, 15. მაგრამ არც Poemata de processione Spiritus S., ზონარასი და არც სხვა პოლემიკური თხზულებანი დღემდე აღმოჩენილი არ არის.
27. XVI ს-ის მოგზაურმა Andreas Thevetus-მა თითქოსდა ათონზე, წმ. ილიას მონასტერში ნახა ზონარას საფლავის ძეგლი წარწერით: εἰς τὸ παρὸν μνημεῖον ὁ Ζωναρᾶς κεῖται (დაახლ.: "ამ საფლავში ზონარაა დაკრძალული"). მაგრამ ამავდროულად ის იუწყება სრულიად წარმოუდგენელ დეტალებს, მაგალითად, პატრიარქის შესახებ, რომელიც Саllineus-ად იწოდებოდა. ამასთან დაკავშირებული ადგილი თევეტუსის (Thevetus) თხზულებიდან, Pourtraits et vies des hommes illustres, Paris, 1584, I, 26–27, დამოწმებულია დიუ-კანჟთან ზონარას ისტორიის წინასიტყვაობაში. იხ. Migne, CXXXIV, col. 11 nota 7.
28. შეად. Annales, XIII, 3. Du-Саngе, Praefatio. Migne, col. 15.
29. ქალკედონის კრების მე-3 კანონის განმარტება. Annal. VII, 17.
30. ადგილობრივ კრებათა კანონების განმარტებანი. გვ. 91.
31. წმ. ათანასეს მიერ მონაზონ ამონისადმი მიწერილი ეპისტოლეს განმარტებიდან.
32. Синтагма, гл. 11 буквы Е.
33. В таком порядке следуют правила и толкования на них в рукописях и печатных изданиях у Беверегия и в Синтагме. Тоже и в перепечатке Миня.
34. Вiener, Das canon. Recht der griechischen Kirche. Kritische Zeitschrift für Rechtswissenschaft und Gesetzgebung des Auslandes. В. ХХVIII, 1856, S. 201–202.
35. См. выше.
36. Mortreuil, Histoire, III, 487–88.
37. Первоначальный славяно-русск. номоканон, стр. 48.
38. Pitrа, Juris eccles. graecorum historia et monumenta, II, p. 609, nota, 6. Cf. 443, № 24.
39. Migne, СІV, соl. 888, С. – Ср. выше, примеч. 543, и пр. 1657.
40. Твор. св. Киприана, I, 274–278.
41. Σύνταγμα, III, 2. Beveregii, Synod. I, p. 365. – Migne, СХХХVII, соl. 1097, D. Сравни: Annotat, Beveregii, II, 173 (Migne, Ibidem, col. 1095, nota 67).
42. Σύντ. III, 7. (Migne. ib. 1105, A). О пepeводе этого свитка на греческий язык сказано выше, прим. 540.
43. Напеч. в Синтагме, V, 19.
44. Вiener, Das canonische Recht. Kritische Zeitschrift von Mittermajer. 28, S. 179–182. Красножен (152) несправедливо утверждает, что указанные статьи оставленные Зонарой без толкований.
45. Ἐξήγησις τῶν ἱερῶν καὶ ϑείων κανόνων τῶν τε ἁγίων καὶ σεπτῶν ἀποστόλων καὶ τῶν ἱερων οἶκονμενικῶν συνόδων, ἀλλὰ μὲν καὶ τῶν τοπικῶν ἤτοι μερικων, καὶ λοιπῶν, ἁγίων πατερον, πονηϑεῖσα Ἰωάννῃ μοναχῷ (аl ἀσκητῷ) τῷ Ζοναρᾶ, τῷ γεγονότι μεγαλῳ δρουγγαρίῳ τῆς ϐίγλης καὶ προτοασηκρὴτις. Издания Иоанна Квинтинка. Octoginta quinque regulie scu canones apostolorum graece et latine, cum vetustis Joannis monachi Zonara in eosdem commentariis latine, ex editione Joannis Quintini Parisiis, Andreas Wechelus, 1558, 4 (На одном латинск. яз.) Анm. Салманиа, Joannis Zonara commentarii in canonus veterum conciliorum, unmquam antea editi, nunc primò de graeco in latinum translato, ex interpretatione et cum annotationibus Antonii Salmatiae, adjectus est canonum contexius ex Gentiani Herveti editione. Mediolani, Melchior Tradatus, 1613, 4. (Греческ. и латинск.). Иоанна Квинтина, Canones sa apostolorum et es, conciliorum cum commentarus Joannis Zonara à viris doctissimis latinitate donati et anuotationibus illustrati, nunc prunum graecè et latine conjunctim editi adjectum est concilium Constantinopoli sub Menua patriarcha, una cum Constitutionibus apostolorum utraque lingua pariter erutum ex regis christianissum et aliarum Bibliothecarum codicibus studio et labore Joannis Quintini Haedui. Lutetia Parisiorum, Турis regiis, 1618, in fol. (Греческ. и латинск.). Вильгельма Беверегия, Sydodicon sive Pandectae. Oxonii, 1672. Volls. 2 (греч. и латин.). Вместе с комментарием Вальсамона и Аристина (перепеч. Минем, СХХХVIІ и СХХХVIII). Ралли и Потли, Σύνταγμα τῶν ϑείων καὶ ἱερων κανόνων... Ἀϑήνησιν. Volls. 5 (тома II, III и IV) 1852–1855. – Русский перевод по этой Синтагме издан Московским обществом любителей духовного просвещения в четырех книгах, М. 1881–87.
46. საყურადღებოა, რომ ზონარა ადგილობრივ კრებათა კანონებზე თავის ისტორიულ შესავლებში: ანკვირიის, ნეოკესარიისა და ღანგრის კრებებზე, თითქმის სიტყვასიტყვით იმეორებს იმ შენიშვნებს, რომლებიც კრებათა ჩამონათვალში პონტოს უძველეს კანონთა კრებულში იყო გაკეთებული. ანკვირიის კრებაზე: "და ეს კრებაც, რომელიც გალატიის მიტროპოლიაში, ანკვირიაში შედგა, ნიკეის, პირველ მსოფლიო კრებამდე იყო". ნეოკესარიის კრებაზე: "კრება, რომელიც პონტოს ოლქში, ნეოკესარიაში შედგა, ანკვირიის კრების შემდეგ მეორეა, მაგრამ უფრო ძველია დანარჩენებისა და თვით ნიკეაში გამართული პირველი მსოფლიო კრებაზეც". განგრის კრებაზე: "კრება, რომელიც პაფლაგონიის მიტროპოლიაში, ღანგრაში გაიმართა, ნიკეის პირველი კრების შემდეგ იყო" და ა.შ. შეად. ზემოთ და შენ. 704.
47. На 8 пр. 1-го всел. соб.
48. На 1 пр. 2-го всел. соб.
49. На 4 пр. 2-го всел. соб.
50. На 7 пр. 2-го всел. соб.
51.В толк. на правила 3-го всел. собора.
52. В толк. на правила Гангр. собора.
53. В толк. на 35 пр. Лаодик. собора.
54. В толк. на 78-е пр. Карфаг. собора.
55. Толк. на 74 пр. Трулл. соб.
56. На 11 пр. Лаодик. соб.
57. На 10 пр. Ант. соб.; 14 пр. Неокес.
58. На 22 пр. Лаод. соб.
59. На 97 пр. Карф. соб.
60. На 16 и 19 пр. Лаод. соб.
61. На 1 пр. Апост.; 22 Лаодик. и 6 Ник. соб.
62. На 12 пр. Анкирск. соб.
63. На 98 пр. Трулл. соб.
64. На 87 пр. Трулл. соб.
65. На 5 пр. Апост.; на 87 пр. Трулл.
66. На 93 пр. Карф. соб.
67. На 20 пр. VII всел. соб.
68. На 74 пр. Карф. соб.
69. Демидов, стр. 75–82.
70. Все места перечислены у Красножена, стр. 98, примеч. 16. Всех таких мест 172.
71. Напр. в толков. на прав. Апостольские 6, 10, 20, 30, 35, 51; первого собора 15, 20; Халкид. 30, Трулл. 52, 87; VII всел. соб. 10; Лаодик. 5, 16, 35, 57, Карфаг. 19–23, 36, 48, 89, 300, 101 и др.
72. Апост. 7, 65, І-го всел. соб. 2, II всел. соб. 3, послание Ефесск. собора к Памфилийскому; IV соб. 9, 17, 28; Анкирск. 17. Лаодик 1. Карф. 46. Афанасия к Аммуну, Васил. Вел. 7. 70.
73. Напр. 34, 131 и 132 Карф. соб.
74. Напр. 3 пp. Tpyлл. соб.
75. Напр. 99 пp. Карф. соб.
76. Напр. Апост. 5, 85; Трулл. 16, 39, собора во храме св. Софии 1; Сард. 6, 14, Карф. 19–23, 41; Васил. Вел. 13, 55.
77. Напр. 105 Карф. соб.
78. Апост. 20, 64; Tpyлл. 9, 64, 68; VII всел. соб. 21.
79. Халкид. 3, 26; Анкирск. 11, Лаод. 1; Сард. 16; Карф. 19–23, 82.
80. Трулл. 61; Васил. В. 27.
81. Апост. 20, 39, 60, 73, 76, 82, II всел. соб. 6; Халкид. 12, 17, 18; Трулл. 21; VII всел. 8; Сард. 17; Карф. 19–28, 67; Bacил. В. 13, 18, 27, 33, 72, 74.
82. Напр. в толк. на 143 прав. Карф. соб.
83. Напр. в толк. на 20 и 87 пр. Трулл. собора.
84. Напр. в толк. на 3, 9, 35, 54 пр. Апост. на 1 и 7 перв. всел. соб.; на 15 Неокес. на 5, 19 и 23 Антиох. на 49 Лаод. на 3-е втор. всел. соб., на 8-e Ефесск.; на 40 Карф.; на 9 и 27 Трулл. и др.
85. Третьего всел. соб. пр. 8; IV-го пр. 22: Трулл. 12, 24, 25, 26, 29, 30, 34, 40, 49, 54, VII всел. соб. 3, 11, во храме св. Ан. 9, 11, 12; Васил. В. 8, 12, 54.
86. მაგალითად, პირველი მსოფლიო კრების მე-16 კანონის განმარტებისას ზონარა ამბობს: "წინა (მე-15) კანონი განსაზღვრავს, რომ ისინი, ვინც საკუთარ ეკლესიებს შორდებიან და სხვებში მიდიან, იმ ეკლესიაში უნდა დააბრუნონ, რომელშიც თითოეულია ხელდასხმული. ეს (მე-16) კი კანონად ადგენს, რომ ისინი, ვინც დაბრუნებაზე არ თანხმდებიან, მოაკლდნენ ზიარებას. ეს, ერთი შეხედვით, ეწინააღმდეგება სამოციქულო მე-15 კანონს, რამეთუ იგი სამღვდელო პირებს, რომლებმაც მიატოვეს თავიანთი ეპარქიები და საკუთარი ეპისკოპოსის ნებართვის გარეშე სრულიად გადავიდნენ სხვა ეპარქიაში, მსახურების უფლებას აღარ აძლევს, მაგრამ იქ თანაზიარობაში ყოფნის უფლებას აძლევს, როგორც ერისკაცებს. ვფიქრობ, რომ ამ კანონში სიტყვები: "უცხონი იყვნენ ზიარებისაგან", ასე უნდა გავიგოთ: სამღვდელო პირებმა არ იქონიონ მათთან ზიარება, არამედ განაშორონ ისინი მათთან ერთად თანამსახურებას. თანაზიარებაში წმიდა მამებმა აქ წმიდა საიდუმლოთა მიღება კი არ იგულისხმეს, არამედ თანამონაწილეობა, საერთო მოქმედება და თანამსახურება იგულისხმეს მათთან, ვისთანაც ისინი მივიდნენ. ასეთი განმარტების შემთხვევაში ეს კანონი არავის მოეჩვენება მოციქულთა კანონის წინააღმდეგად". შეად. პირველი მსოფლიო კრების მე-4 კანონის განმარტებას.
87. მაგალითად, ტრულის კრების მე-7 კანონის განმარტებისას ზონარა ამბობს: "ნიკეის კრების მე-18 კანონი ბრძანებს, რომ დიაკვნები არ უნდა ისხდნენ მღვდლებს შორის, ხოლო დაუმორჩილებლებმა თავიანთი დიაკვნობა უნდა შეწყვიტონ. ხოლო წინამდებარე კანონი მათ, ვინც თავხედურად და უსირცხვილოდ სხდებიან მღვდლებზე მაღლა, მათი თავხედობისათვის სასჯელად არა დიაკვნობის ჩამორთმევას, არამედ საკუთარ ხარისხში დაქვეითებას უწესებს. რადგან თუ, მაგალითად, ვინმე, ვინც მსგავსი უსირცხვილობა გამოიჩინა და მღვდლებზე მაღლა დაიკავა ადგილი, დანარჩენ დიაკვანთა შორის უმაღლეს ხარისხში იმყოფებოდა, მაშინ ის ბოლო ადგილზე უნდა დაქვეითდეს და ყველაზე დაბლა იყოს... ამრიგად, ამ კანონთაგან პირველი როგორღა სჯის უფრო მკაცრად იმას, ვინც მღვდელთა შორის დაჯდა, რამეთუ დიაკვნობისგან განაყენებს მას, ხოლო ეს კანონი უფრო მსუბუქ სასჯელს უწესებს იმას, ვინც მღვდლებზე მაღლა დაჯდა და მხოლოდ საკუთარ ხარისხში ბოლო ადგილზე აქვეითებს? ამბობენ, რომ პირველი კრების კანონი იმათზე საუბრობს, ვინც საკურთხეველში სხდებიან მღვდელთა შორის მღვდელმსახურების წესის საწინააღმდეგოდ, მაშინ, როდესაც ისინი განსაკუთრებით არიან ვალდებულნი შეასრულონ დიაკვნის მოვალეობა, ემსახურონ მღვდლებსა და მათ წინაშე იდგნენ; ხოლო ამ კრების კანონი იმათზე საუბრობს, ვინც საკურთხევლის გარეთ, რაიმე საჯდომზე დაიკავებენ ადგილს მღვდლებზე მაღლა, რამეთუ დიაკვნები თუმც ვალდებულნი არიან ყველგან პატივი მიაგონ მღვდლებს, მაგრამ განსაკუთრებით — მღვდელმსახურებისას". შეად. სამოციქულთა 79-ე; ქალკედონის 15-ე; ტრულის მე-20 და 87-ე; მეშვიდე მსოფლიო კრების მე-19; ანკვირიის 25-ე; ანტიოქიის მე-4; კართაგენის მე-12; ბასილი დიდის მე-14, მე-20, 46-ე, 59-ე, 80-ე, 81-ე და 83-ე კანონთა განმარტებებს.
88. მაგ., ბასილი დიდის 73-ე კანონი: "ვინმე იტყვის, რომ მამებმა ეპიტიმიები საკუთარი დროის შესაბამისად დაადგინეს".
89. ასევე, ტრულის კრების 44-ე კანონის განმარტებისას ზონარა, სხვა კანონთა (ქალკედონის მე-16; ანკვირიის მე-19 და ბასილი დიდის 60-ე) შინაარსის დამოწმების შემდეგ, რომლებიც განმარტებულ კანონს არ ეთანხმება, ამბობს: "ვფიქრობ, რომ ამ (ანუ ტრულის 44-ე) კანონს უფრო მეტი ძალა უნდა ჰქონდეს, როგორც დანარჩენებზე უფრო გვიან მიღებულს".
90. კართაგენის კრების მე-20 კანონის განმარტებაში ზონარა ამბობს: "რაც შეეხება იმას, რომ წიგნისმკითხველნი, რომლებიც სრულწლოვანებას, ანუ 14 წელს აღწევენ, აღიძვრიან ან დაქორწინდნენ ან უქორწინებლობის აღთქმა დადონ, არ ვიცი, რამდენად სრულდებოდა ეს აფრიკაში; სხვა ეკლესიებში კი არ სრულდება; და ვფიქრობ, რომ არც არასოდეს სრულდებოდა, რამეთუ ეწინააღმდეგება მოციქულთა 26-ე კანონს"... შეად. ანკვირიის მე-10 და ნეოკესარიის მე-11 კრებათა განმარტებებს.
91. ბასილი დიდის პირველი კანონის განმარტებაში, სადაც ნათქვამია, რომ ნავატიანელთა (კათართა) ნათლისღებასთან დაკავშირებით "შეშვენის თითოეული ქვეყნის ჩვეულების დაცვა, რამეთუ მათ ნათლისღებაზე სხვადასხვაგვარად ფიქრობდნენ ისინი, ვინც ამ საგნის შესახებ თავის დროზე მსჯელობდნენ", ზონარა წერს: "მეორე კრების ბოლო კანონი კი ამბობს, რომ არ უნდა მოვნათლოთ ისინი ხელახლა, არამედ მხოლოდ მირონით ვცხოთ. უეჭველად, ეს უკანასკნელი კანონი უნდა მოქმედებდეს, რამეთუ ის უფრო გვიანდელია და კრებითიც, თანაც მსოფლიო კრებისა".
92. ბასილი დიდის 47-ე კანონის განმარტებისას ზონარა, მიუთითებს რა მეორე კრების მე-7 კანონზე, შენიშნავს: "და ამ კანონსაც უეჭველად მეტი ძალა უნდა ჰქონდეს, როგორც უფრო გვიანდელსა და კრებითს".
93. მაგ., ნეოკესარიის კრების მე-11 კანონის განმარტებაში ზონარა ამბობს: "მაგრამ ვფიქრობ, რომ ბასილი დიდისა და კართაგენის კრების კანონებს მეტი ძალა აქვთ, როგორც უფრო გვიანდელებს და სამოციქულო კანონთან შეთანხმებულებს".
94. იხ. სამოციქულთა 31, 62; ქალკედონის მე-2; ანკვირიის 19, 21, 22, 23, 24; კართაგენის მე-10; ბასილი დიდის 78, 83 კანონთა განმარტებები.
95. "მაგრამ აწინდელი კანონი ყველაფერში არ ეთანხმება სამოციქულოს", ამბობს ზონარა და შემდეგ მიუთითებს, რაში მდგომარეობს შეუსაბამობა.
96. Красножен, стр. 94.
97. Там же, стр. 38–53.
98. მეოთხე და მეექვსე კრებათა საქმეებს ზონარას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცია, რამეთუ 1166 წლის კრებაზე ანათემას გადაეცნენ ისინი, ვინც არ იღებდა მეოთხე და მეექვსე კრებათა აქტებს. ეს კი აჩვენებს, რომ საკითხი ამ საქმეების შესახებ სწორედ იმ დროს წამოიჭრა, როდესაც ზონარა თავის განმარტებებს წერდა, თუკი, რა თქმა უნდა, ის მათ 1159 წლის შემდეგ წერდა.
99. პირველი კრების მე-8 კანონის განმარტებასა და ანტიოქიის კრების კანონთა ისტორიულ შესავალში.
100. სქოლიო დაბეჭდილია კრასნოჟენთან, გვ. 228. შეად. ზემოთ.
101. Такие ссылки в толков. на Апост. 5, 6, 19, 20, 24, 67, 82; I соб. 6, IV соб. 3, 27; Трулл. 86; VII всел. 8; Анкир. 16; Неокес. 9; Гангрск. 21; Лаод. 29; Карф. 41, 103, 107, 144, 146; перво-второго 8, Васил. В. 25, 31, 46.
102. Апост. 84 (36 тит. 60 кн. гл. 13 Василик); II всел. соб. 3 (131 новелла Юстин. в V кн. 3 тит. Василик), Халкид. 10 (16 нов. Юст. в III кн. 8 тит. Василик), 18 (60 кн. 36 тит. 4 гл. и тит. 51), 24 (4 кн. 1 тит.) Трулл. 16 (3 кн. 2 тит. постановл. Юстиниана и Ираклия, и 1 тит.), 93 (28 кн. 7 тит. 7 гл.), 94 (22 кн. 5 тит. 4 гл.) 97 (12 гл. 1 тит. 5 кн.); Антиох. 4 (3 кн. 1 тит. 22 гл.); Лаод. 1. (22 Юст. новелл. в 28 кн. 14 тит.); Карф. 15–18 (3 кн. 1 тит. 44 и 9 книгу), 31 (1 кн. 53 гл.; 5 кн. 3 тит. 11 гл.), 110 (21 кн. 1 тит.), 82 (8 кн. 1 тит.), 92 (131 новел. в 5 кн. 3 тит. гл. 10), 115 (Новел. Юстин. в 28 кн. 7 тит.), 119–120 (22 пр. 10 тит.), 136 (7 кн. 2 тит. 19 гл.); перво-второго 1 (5 новел. в 4 кн. 1 тит. (гл. ; 5 кн. 2 тит. 14 гл,); Васил. Вел. 9 (новелла Юстин. в 28 кн. 7 тит.), 22 (60 кн. 58 тит. 4 гл.), 87 (2 кг. 1 тит. 22 гл.); Григор. Нисск. 7 (60 кн. 23 тит.).
103. В толков. на 16 пр. Трулл. на основании самого правила о Златоусте и на 65 прав. Апост., 12 пр. Халкид. собора (о Григории), и 65 прав. Трулльск. (Кирилл); Анкир. 12 (Васил. Вел.); Гангр. 6 (Исид.).
104. Как полагают проф. Павлов и Цахариэ, в указанных местах.
105. См. А. Ф. Лаврова, Печатное письмо. Чтения в общ. любит. дух. просв. 1877, II, стр. 166–173.
106. Толк. на 31 Апост.
107. Толк. на 40 Карф.
108. Толк. на 27 Трулл.
109. Толк. на 3 во храме св. Софии.
110. Красножен, стр. 93–94.
111. В толков. на послание св. Афанасия к Аммуну монаху.
112. Павлов, Замечательнейшие греч. рукописи канонич. Содержания в Московской синодальной библиотеке. Записки Новоросс. унив. XIII, 2 ч. стр. 169. Здесь указан более исправный список XV века в синодальной рукописи № 455.
113. Соtelerii, Ecclesiae graecae monumenta, Luteciae Parisiorum. 1677, t. I, p. 68–158.
114. Zachariae, Die Handbücher des geistlichen Rechts aus der Zeiten des untergehenden byzantinischen Reiches und der turkischen Herrschaft Mémoires de l’Асаdémìе des scíences de St -Petersbourg. VII serie. T. XXVIII, № 7. S. 23.
115. Ἀρχὴ σὺν Θεῷ νομοκανόνος. Κανόνες τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ τῶν ἑπτὰ οἰκουμενικῶν συνόδων περὶ ἁρχιερέων, ἱερέων, μοναχῶν μεγασχήμων καὶ ἄλλων μοναχῶν, καὶ λαικῶν. В вышеупомянутой рукописи Моск. синод. библиотеки № 455, он имеет такое заглавие: Nομοκάovον τῶν ἁγίων ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου, καὶ τῶν ἁγίων πανέρων, ἐμπεριέ/ων (sic) διάφορα κεφάλαια ἀντεχύμενα τῶν σομβαντων ἡμῖν ἁμαρτημάτων, καὶ πϑρὶ σωτηρίας ψυχῆς.
116. Описание рукописей Соловецкого монастыря, находящихся в библиотеке Казанской Духовной Академии. Казань. 1885. II, стр. 16, 68.
117. მაგ., მუხლები 65, 95, 122, 124, 206, 279, 414, 506. წინააღმდეგობრივი მუხლები: 60 და 125 (პავლოვის მითითება, იქვე, გვ. 17, შენ. 1). გარდა ამისა, 138-ე და 457-ე მუხლები (მემკვიდრეობის სამ ნაწილად გაყოფის შესახებ [τριμοιρία]), 215-ე და 216-ე (ყიდვის შემდეგ მალევე დაავადებული ცხოველის დაბრუნების ვადების შესახებ) და 470-ე (გაუპატიურებული ქალწულისთვის 36 ოქროს მონეტის გადახდის შესახებ, ან, მისი ცოლად შერთვის შემთხვევაში, ხაზინაში 1 მონეტის გადახდის შესახებ). ცაქარიე, იქვე, გვ. 24.
118. პროფ. პავლოვი (დიდ კურთხევანთან დართული ნომოკანონი, გვ. 27) კოტელიერის ნომოკანონის წარმოშობას "საეკლესიო სამართალმცოდნეობის უკიდურესი დაკნინების" ხანას, ანუ XI საუკუნის მიწურულს ან XII საუკუნის დასაწყისს მიაკუთვნებს. ეს უკანასკნელი მტკიცება უსამართლოა, ამიტომ უსამართლოა პირველიც. ბოგომილებზე იგივეს დაწერა შეიძლებოდა, რაც ნომოკანონშია დაწერილი (460-ე და 461-ე მუხლები), და მოგვიანებითაც, ანათემატიზმებზე დაყრდნობით, რომლებიც ექვთიმე ზიგაბენს მიაწერენ (იხ. ზემოთ, აგრეთვე 301-ე კანონი, რომელშიც მოხსენიებულია: ლიკოპეტრე). ცაქარიე კი ნომოკანონის დაწერის დროზე მსჯელობას ვერ ბედავს (იქვე, გვ. 23).
119. Cotelerii, ibid., I, p. 725, с. (прав. 3 и 55 ответ Вальсамона Марку).
120. Болгарские списки Порфирия и Хлудова. В Соловецкой (теперь Казанской Академии) библиотеке есть списки 1493 г. в Kopмчей № 958 (412) и 1505 в Требнике № 1085, а (…) (Слово неразборчиво – примечание электронной редакции) без даты. Павлов, Номок. при Б. Требнике, стр. 27, примеч. 4. Ср. Описание рукопис. Соловецкой библиотеки, находящихся в библиотеке Казанск. дух. Акад. II, стр. 16, 68, 76.
121. Описание рукоп. Сол., II, стр. 80.
122. В Горадже 1531 г. и Мелешеве 1546. Safarik, Geschichte des serbisch. Schriftsthum’s, S. 220. По свидетельству проф. Павлова эти издания есть в Одесской славянской библиот. Издание 1605 г. в Стратине есть в Московск. Myзeе. Номок. при Б. Требн. 28, прим. 2.
123. Павлов, там же, стр. 27–28.
124. Глава 59. Казанск. изд. = Зинара, гл. 2 (Котел. 12–14).
125. Статьи: 76, 116, 127, 128, 129, 145. Павлов, 28.
126. 1886 წელს ყაზანის სასულიერო აკადემიის სტუდენტ ვოზნესენსკის აკადემიის პრემია მიენიჭა ნაშრომისთვის "ზონარას სახელით გამოცემულ კანონთა კრებულის შესახებ" (იხ. პროფ. ბერდნიკოვი, ყაზანის სასულიერო აკადემიის სასწავლო და სამეცნიერო მოღვაწეობის მოკლე ნარკვევი 50 წლის განმავლობაში, ყაზანი, 1892, გვ. 73), თუმცა ჩემთვის უცნობია, გამოიცა თუ არა ვოზნესენსკის ეს ნაშრომი.
_________________________
წყარო: Очерк православного церковного права : Ч. 1-. / [Соч.] М. Остроумова, экстра-орд. проф. Харьковск. ун-та. – Харьков, тип. Губ. правл., 1893. / Ч. 1: Введение в православное церковное право.
https://azbyka.ru/otechnik/Mihail_Ostroumov/ocherk-pravoslavnogo-tserkovnogo-prava-chast-1-vvedenie/2_40#source