იდუმალი სამყარო - იდუმალების სფერო 4 - აპოკალიფსისი

"ფორტეპიანოზე დაკვრა, — ამბობს ეს მეცნიერი, — წარმოადგენს ტვინის არაცნობიერი მუშაობის ყველაზე შესანიშნავ გამოვლინებას. ჩვენ ერთდროულად უნდა ვარჩევდეთ იეროგლიფების ორ ცალკეულ სტრიქონს: მარჯვენა ხელი ერთ სტრიქონს მიჰყვება, მარცხენა — მეორეს. ათივე თითი იმ სისწრაფით მუშაობს, რომლის უნარიც კი შესწევს. გონებას კლავიშებზე გადააქვს ათობით ლა-დიეზი, სი-ბემოლი და დო-ბეკარი, მეოთხედები, მერვედები, ოცდამეთორმეტედები, პაუზები და მუსიკის ყველა სხვა საიდუმლოება. ფეხებიც არ რჩებიან უმოქმედოდ — ისინი პედლებზე მუშაობენ; და ამ ხნის განმავლობაში, შემსრულებელი მთელი ამ საშინელი შრომის შედეგით გამოწვეული მხატვრული აღტაცებით მეშვიდე ცაზე იმყოფება, ან, შესაძლოა, მთლიანად სასიამოვნო საუბრით არის გართული იმ ბატონთან, რომელიც ნოტებს ფურცლავს და სრულიად საფუძვლიანად დარწმუნებულია, რომ ის მას მთელ თავის სულს უთმობს".

ავტომატურ აქტებზე საუბრისას (ჯექსონის "Mental automatism"), - რომლებიც ჩვეულებრივი მოქმედებებისგან მხოლოდ იმით განსხვავდებიან, რომ აქტის შესრულების მომენტში სუბიექტმა ამის შესახებ არაფერი იცის, - დესუარს ერთ მაგალითი მოჰყავს: ერთხელ მეგობრის საინტერესო ამბის მოსმენის დროს ის ტუალეტში იყო დაკავებული; შემდეგ, გასაღები ჯიბეში ჩაიდო, ჩაიცვა და სახლიდან გავიდა. მაგრამ ქუჩაში მას მოულოდნელად გაუჩნდა აზრი, რომ გასაღები სახლში დარჩა. ის სასწრაფოდ დაბრუნდა, მოძებნა და ბოლოს დარწმუნდა, რომ გასაღები ჯიბეში ჰქონდა. როდესაც ქუჩაში მომლოდინე მეგობარს აუხსნა, თუ რატომ დაბრუნდა სახლში, მეგობარმა შენიშნა:

– ამის შესახებ ადრე უნდა გეთქვა; მე ვნახე, როგორ ამოიღე გასაღებების შეკვრა უჯრიდან, ერთი გასაღები გამოაცალკევე და ჯიბეში ჩაიდე.

ასეთი მაგალითი თითოეულმა ჩვენგანმა ასობით და ათასობით იცის, რადგან ისინი ყოველ ნაბიჯზე მეორდება.

ყველა ეს მაგალითი მოწმობს, რომ საკმაოდ რთული მოქმედებების შესრულების დროსაც კი სულაც არ არის აუცილებელი ცნობიერების მონაწილეობა. რამდენჯერ ხდება, რომ რომელიმე წიგნის კითხვისას, სულერთია — ხმამაღლა ვკითხულობთ თუ ჩვენთვის, — სრულიად სხვა რამეზე ვფიქრობთ და წაკითხული გვერდების შესახებ საერთოდ არავითარი წარმოდგენა არ გვაქვს. კორექტურის შესრულებისას, ხატვისა და საღებავების ტონების შერჩევისას, ამავდროულად ვაწარმოებთ საუბარს, რომელიც მთლიანად იპყრობს ჩვენს ყურადღებას და ა. შ. უეჭველია, რომ ამგვარი მოქმედებები, რომლებიც გარკვეულწილად გონების დაძაბვას მოითხოვს, შეუძლებელია ჩვენი მე-ს მონაწილეობის გარეშე სრულდებოდეს, თუმცა ამ დროს ჩვენი მე უკვე სხვა სახის საქმიანობით არის დაკავებული.

ეს კიდევ უფრო ცხადი ხდება, როდესაც გავიხსენებთ ნაპოლეონის, კეისრისა და სხვათა საყოველთაოდ ცნობილ უნარს, რომლებსაც შეეძლოთ ერთდროულად რამდენიმე ადამიანისთვის ეკარნახათ მთელი წერილები, რთული და გონებამახვილური განკარგულებები, რომლებიც ბრძოლის ბედს წყვეტდა და ა. შ.

ორი განსხვავებული მიმართულებით ერთდროული ინტელექტუალური მუშაობის კიდევ უფრო გასაოცარ მაგალითს წარმოადგენს ლონდონის ფსიქიკური კვლევების საზოგადოების ერთ-ერთი წევრი ბერკუორთი, რომელსაც ყველაზე გაცხოველებული საუბრის დროსაც კი, მასში ოდნავადაც რომ არ შეცდეს და საუბარი არ შეწყვიტოს, შეუძლია ციფრების უზარმაზარი სვეტების შეკრება (1).

ამგვარი ცდების წარმატებით ჩასატარებლად, განსჯასთან ერთად, საჭიროა მეხსიერებაც, ანუ, სხვა სიტყვებით, აქ ჩვენი მე-ს მონაწილეობა უპირობოდ აუცილებელია. მაგრამ განა შეიძლება იგი, ასე ვთქვათ, ერთდროულად ორ ადგილას იმყოფებოდეს?! მაშასადამე, უნდა დავუშვათ, რომ ჩვენს სულს აქვს არაცნობიერი გონივრული მოქმედების უნარი; ჩვენში, არაზუსტი გამოთქმით, თითქოს ორი ცნობიერებაა. ერთ მათგანს, რომელიც ჩვეულებრივ პირობებში უფრო რთულ სულიერ პროცესებს განაგებს, დესუარი "ზეცნობიერს" (Oberbewusstsein), ხოლო მეორეს, რომელიც უმარტივეს პროცესებს მართავს, — "ქვეცნობიერს" (Unterbewusstsein) უწოდებს.

მაგრამ თუ ჩვენი პიროვნების ამგვარ დაყოფას, ყოველდღიური ცხოვრებიდან აღებული დაკვირვებების საფუძველზე, ჯერ კიდევ შეუძლია დიდი ეჭვების აღძვრა, ჩვენი სულის პათოლოგიური მდგომარეობების ანალიზისას ეს ეჭვები თანდათან ადგილს უთმობს დარწმუნებას პიროვნების რთული ხასიათის თეორიულ შესაძლებლობაში.

ხდება ხოლმე, როგორც, მაგალითად, დოქტორ აზამის შემთხვევაში, რომ სუბიექტმა, რომელიც ქვეცნობიერი პიროვნების გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა, იცოდა ყველაფერი, რაც ნორმალურ პერიოდში ხდებოდა, მაშინ როდესაც ჩვეულებრივ მდგომარეობაში მას საერთოდ არავითარი წარმოდგენა არ ჰქონდა იმაზე, რაც მისი მეორე მე-ს ბატონობის დროს ხდებოდა.

ფელიდა X-მა... ნორმალურ მდგომარეობაში, ანუ, აზამის ტერმინოლოგიით, condition prime-ში, არა მხოლოდ არაფერი იცოდა იმის შესახებ, რაც condition seconde-ში ხდებოდა, - როგორც აზამი უწოდებს ბუნებრივი სომნამბულიზმის მდგომარეობას, რომელშიც მისი პაციენტი დროდადრო ვარდებოდა, - არამედ ორივე პერიოდში მისი ხასიათიც კი მკვეთრად განსხვავდებოდა. მიუხედავად ამისა, როგორც უკვე ვთქვით, ფელიდა X.-ის მეორე მე-ს მეხსიერება მთელ ცხოვრებას მოიცავდა, პირველი მე-ს მეხსიერება კი მხოლოდ ნორმალურ მდგომარეობას ეხებოდა, ანუ აქაც იგივე შეინიშნებოდა, რაც ჩვეულებრივ ჰიპნოზის მდგომარეობაში მყოფ ადამიანებში შეინიშნება. ანალოგიური შემთხვევა ჰქონდა დიუფესაც, რომლის ერთ-ერთი პაციენტი ქვეცნობიერი პიროვნების გავლენის ქვეშ ყოფნისას, თავის ნორმალურ მდგომარეობაზე უკიდურესი უპატივცემობით ლაპარაკობდა: "état bête" ("სულელური მდგომარეობა") — ასე ახასიათებდა იგი მას.

ზოგჯერ ცნობიერი და ქვეცნობიერი პიროვნებები იმდენად მჭიდრო ურთიერთკავშირში იმყოფებიან და, ამასთან, ერთმანეთისადმი დაქვემდებარების გარეშე, რომ სუბიექტის მდგომარეობა დრამატიზმის უმაღლეს ხარისხს აღწევს. ჟაფე მაგალითად მოიხსენიებს ვინმე დ.-ს, რომელმაც საკუთარი მისწრაფებების მიმართ კეთილისა და ბოროტის ერთმანეთისგან გარჩევის უნარი დაკარგა და საკუთარი თავი კეთილ დ.-დ და ბოროტ დ.-დ დაყო; ამის გამო ის უკანასკნელის განადგურებას თვითმკვლელობის გზით ცდილობდა (2).

ლაიბნიცი თავის "Nouveaux Essais"-ში ერთ ადგილას ამბობს: "თუ დავუშვებით, რომ ორი განსხვავებული და განცალკევებული ცნობიერება ერთსა და იმავე სხეულში მონაცვლეობით მოქმედებს, ერთი — დღისით, მეორე — ღამით, მაშინ ვიკითხავდი: განა დღის ადამიანი და ღამის ადამიანი ისეთივე ორი განსხვავებული პიროვნება არ იქნებოდა, როგორებიც არიან სოკრატე და პლატონი?" ამჟამად ეს საკითხი დადებითად არის გადაწყვეტილი — ძილის ადამიანსა და ღვიძილის ადამიანს შორის დადგენილია განსხვავება, რომელიც ზოგიერთ შემთხვევაში არაჩვეულებრივ სიცხადეს აღწევს. უმეტესწილად ორივე ცნობიერება მონაცვლეობს; ყოველ შემთხვევაში, საკუთარ თავში ორი პიროვნების ერთდროულად განცდის შემთხვევები საკმაოდ იშვიათია.

ზოგიერთ პათოლოგიურ მდგომარეობაში კი შესაძლებელი გახდა პიროვნების სრული გაორების დაკვირვება. ასეთ შემთხვევას ფრანგი ფსიქიატრი ბალე აღწერს. ავადმყოფმა S.-მა, გონების ხანგრძლივი დაკარგვის შემდეგ, ერთხელ გაიგონა ხმა: "დღეს უკეთ ხომ არ ხართ?" ეგონა, რომ ამას იქვე ახლოს დამალული ვინმე ეკითხებოდა და ავადმყოფმა მოკლედ უპასუხა. მეორე დღეს, იგივე ხმა რომ გაიგონა და ვერავინ დაინახა, S.-მამ იკითხა: "ვინ ბრძანდებით?" — "ბატონი გაბბაჟი", — უპასუხა ხმამ, და მათ შორის საუბარი დაიწყო, რომელშიც გამოიხატა მთელი ის უთანხმოება, რომელიც ორ ცნობიერებას შორის არსებობდა. რამდენიმე დღის შემდეგ S.-მამ, ბოლოს და ბოლოს, სრულიად მკაფიოდ დაინახა იდუმალი უცნობი, და მის სახეზე ნაკვთების უმცირეს დეტალებსაც კი (ტანსაცმლის ნაკეცებს და ა. შ.) არჩევდა. ეს შემთხვევა წარმოადგენს პიროვნების გაორების უმაღლეს ხარისხს, როდესაც იგი მის ჰალუცინატორულ პერსონიფიკაციამდე მიდის.

ორი მე-ს თანმიმდევრული მონაცვლეობის საინტერესო მაგალითი მოჰყავს მაკნიშს (3). ერთხელ ერთმა ახალგაზრდა ამერიკელი ქალი, არაბუნებრივად ხანგრძლივი ძილის შემდეგ გაღვიძებისას, პიროვნების იმდენად სრულყოფილი გარდაქმნის მდგომარეობაში აღმოჩნდა, რომ წარმოდგენაც კი არ ჰქონდა იმაზე, რაც მანამდე, ანუ ნორმალურ მდგომარეობაში, იცოდა; მას თავიდან დასჭირდა ესწავლა მეტყველება, კითხვა და სიარულიც კი. ეს იყო სუბიექტი, რომლის სულიც სრულყოფილ tabula rasa-ს წარმოადგენდა. გავიდა რამდენიმე თვე, და კვლავ ხანგრძლივი ძილის შემდეგ, პირვანდელი ნორმალური მდგომარეობა აღდგა, რომელიც შემდეგ ისევ მეორეული პერიოდით იცვლებოდა. ასე გრძელდებოდა ოთხი წლის განმავლობაში და ყოველ ჯერზე ერთი პიროვნებიდან მეორეზე გადასვლა ძილით იყო განპირობებული.

პროფესორი ბარეტი მოგვითხრობს ლონდონელი მღვდლის ვაჟის შესახებ, რომელმაც მძიმე ავადმყოფობა გადაიტანა, რის შემდეგაც ახალგაზრდა კაცმა მოულოდნელად ერთ პიროვნებად ყოფნა შეწყვიტა და მის პიროვნებაში მონაცვლეობით ორი პიროვნება გამოვლინდა. ერთ მდგომარეობაში ის თავისთავადი იყო, ცნობდა მეგობრებსა და მშობლებს და საერთოდ, ასე ვთქვათ, ნორმალურ ცხოვრებას ეწეოდა. ხოლო მეორეში თავს სრულიად სხვა პიროვნებად ასაღებდა, რომელსაც სხვა სახელი ჰქონდა, არ ახსოვდა თავისი წარსული, ვერ ცნობდა მშობლებსა და ნაცნობებს და ფლობდა მუსიკალურ ნიჭს, რომლის შესახებაც მის ჩვეულებრივ მდგომარეობაში არავითარი მინიშნება არ არსებობდა. არსებობის ეს ორივე მდგომარეობა, უნდა აღვნიშნოთ, ნორმალურად გამოიყურებოდა.

პიროვნების დუალიზმის (4) სასარგებლოდ მეტად მნიშვნელოვანი არგუმენტებია წარმოდგენილი ბინესა და ფერეს მიერ ისტერიულ პირებზე ჩატარებულ კვლევებში. მოვიყვანოთ აქ ზოგიერთი მათგანი ამ საინტერესო ცდიდან, რომლებიც საფუძველს იძლევა საკმაოდ ფართო განზოგადებებისთვის.

თვალებახვეულ სუბიექტს, რომელსაც მარჯვენა ხელის ანესთეზია აქვს, ამ ხელის ცერსა და საჩვენებელ თითს შორის ფანქარს ვათავსებთ. აღმოჩნდება, რომ ხელის მგრძნობელობის უქონლობის მიუხედავად, ორივე თითი ფანქარს შემოეკვრება, ხოლო დანარჩენი თითებიც შესაბამისად მოიხრებიან, თითქოს საწერად ემზადებიანო. ამასთან, სუბიექტმა ამის შესახებ არაფერი იცის; მოძრაობები მისი ცნობიერებისგან დამოუკიდებლად, მისი ცოდნის გარეშე შესრულდა. აქედან გამომდინარეობს, რომ ისტერიულ პიროვნებას, ანესთეზიის მიუხედავად, შეუძლია რეაგირება მოახდინოს მისი უგრძნობი კიდურის გაღიზიანებაზე, მაგრამ ეს ყველაფერი ქვეცნობიერი პიროვნების გავლენით ხდება; სხვა სიტყვებით, მოცემული კიდურის ანესთეზია მხოლოდ ნორმალურ მე-ზე ვრცელდება.

უფრო მეტიც, თუ ფანქრის დამჭერი ხელით რაიმე ასოების, ციფრებისა და მისთანების გამოყვანას დავიწყებთ, შემდეგ კი ხელს გავუშვებთ, ის თავისთავად განაგრძობს ამა თუ იმ ციფრისა და ასოს წერას, ფიგურების გამოყვანას და კვლავ სუბიექტისთვის სრულიად არაცნობიერადსრულიად არაცნობიერად გააკეთებს ამას. მაშასადამე, ქვეცნობიერი აღქმისგან დამოუკიდებლად, აქ ქვეცნობიერი აზროვნებაც იკვეთება.

მაგრამ, მიუხედავად იმისა, რომ ქვეცნობიერი პროცესები ცნობიერი მე-სთვის სრულიად უცნობი რჩება, ისინი, მიუხედავად ამისა, უკანასკნელზე გავლენის გარეშე არ რჩებიან, როგორც ეს ბინემ თავისი ცდებით დაამტკიცა ("Revue philosophique") (დამოწმებულია დესუართან 10–12, პირველი გამოცემა).

ნორმალური ფსიქოფიზიოლოგიიდან ცნობილია, რომ ტაქტილურ შთაბეჭდილებებს შეუძლიათ შესაბამისი მხედველობითი წარმოდგენების აღძვრა (იხ. Helmholtz. "Handbuch der pbysiologischen Optik" S. 449, 1867). დავუშვათ, რაღაც ცივს, სლიკინას შევეხეთ; თუმცა ის საერთოდ არ დაგვინახავს, ან თვალები დახუჭული გვქონდა, ჩვენში მაშინვე წარმოიქმნება ბაყაყის, გომბეშოს და მისთ. წარმოდგენა; დანის შეხება კი იწვევს მის ფორმაზე, ფერზე და ა. შ. მხედველობით წარმოდგენას.

მაგრამ, ცხადია, თუ ანესთეზირებულ ზედაპირს შევეხებით, ამგვარი წარმოდგენა, როგორც ჩანს, არ უნდა წარმოიქმნას. თუმცა აღმოჩნდება, რომ, მიუხედავად იმისა, ასეთ შემთხვევებში ცნობიერი წარმოდგენა არ ჩნდება, ქვეცნობიერი პიროვნების მიერ აღქმული შთაბეჭდილების გავლენა მაინც სათანადო ფორმით აისახება ჩვენს მე-ზე.

მაგალითად, თუ საცდელი პიროვნების, რომლის ყურადღებაც გაზეთის ასოებზეა კონცენტრირებული, სხეულის ანესთეზირებული ნაწილის ჩხვლეტას ან მასზე ხაზების გავლას დავიწყებთ, სუბიექტი გაზეთზე დაინახავს წერტილებს ან ხაზებს, რომლებიც მას ასოებს უფარავს და კითხვას ურთულებს. ამასთანავე, ბინემ კიდევ ერთი მეტად მნიშვნელოვანი ფაქტი შეამჩნია. თუ ექსპერიმენტატორი ისტერიული ადამიანის ანესთეზირებულ ხელზე, დავუშვათ, კვადრატს დახატავს და შემდეგ მას რაიმე საგანზე დაფიქრებას შესთავაზებს, სუბიექტის თვალწინ კვადრატის ფიგურა გამოჩნდება. ერთადერთი განსხვავება თავისუფალ და ტაქტილური შთაბეჭდილების გავლენით წარმოქმნილ წარმოდგენას შორის, რომელსაც ქვეცნობიერი პიროვნება განიცდის, მისი წარმოქმნის სისწრაფეში მდგომარეობს: პირველ შემთხვევაში ის მყისიერია, მეორეში კი 2-5 წამს უდრის. ზოგჯერ კი სუბიექტი ამბობს კიდეც: "არ ვიცი, კიდევ ერთი წუთით უნდა დავფიქრდე".

შემდეგი ცდა საფუძველს გვაძლევს ვიმსჯელოთ ერთი ცნობიერების მეორეზე დამოკიდებულების ხარისხის შესახებ. თუ ექსპერიმენტატორი პაციენტის ანესთეზირებულ ხელს აიღებს, ამ ხელით რაიმე ციფრს დაწერს, შემდეგ მის ქვეშ სხვა ციფრს და ბოლოს მათ ქვეშ ხაზს გაავლებს, ზოგჯერ ხდება, რომ გამოსაცდელი სუბიექტი თვითონ, ყოველგვარი გარეგანი მითითების გარეშე, ამ ციფრების ქვეშ მათ ჯამს წერს. კითხვაზე, თუ რა ციფრები იყო თავდაპირველად, პაციენტს პასუხის გაცემა არ შეუძლია, მაგრამ საერთო შედეგი, ანუ ჯამი, მისთვის ცნობილია. აქედან, დესუარის თქმით (დესუარის მეორე გამოცემა, გვ. 19), გამომდინარეობს, რომ "მეორე ცნობიერებაში შთაბეჭდილებები არა მხოლოდ აღინიშნება, არამედ შეგნებულად უკავშირდება ერთმანეთს; ინდივიდუუმის ცოდნის გარეშე მიმდინარეობს შეკრება და პირველადი ცნობიერებაში მხოლოდ მისი ბოლო წევრი, შედეგი, გადადის".

ზემოთ მოყვანილი ფაქტების შეჯამებით მივდივართ დასკვნამდე, რომ მძინარის, მთვრალის, სომნამბულის, ეპილეფსიით დაავადებული ადამიანის ცნობიერება შეტევის დროს განსხვავდება ნორმალური ცნობიერებისგან; რომ ამ მეორე ცნობიერებას, ანუ ქვეცნობიერებას, აქვს თავისი მეხსიერება, თავისი ინტელექტი. მაგრამ ეს მეხსიერება ყოველთვის მკვეთრად არ არის გამიჯნული ნორმალური მე-ს ცხოვრებისგან.

ახლა ექსპერიმენტულ კვლევებზე გადავდივართ და აღვნიშნავთ, რომ პიროვნების (სულის) ორმაგობის (ორმაგი ძალის) დამტკიცებასთან ერთად ისინი ნათელს ჰფენენ ჰიპნოზის ბუნებასაც.

ბურუსა და ბიუროს ჰყავდათ მძიმე ისტერიის მქონე ერთი პაციენტი, რომელმაც ძლიერი სულიერი შოკის შემდეგ წარსულის ხსოვნა სრულიად დაკარგა; მას შემორჩა მხოლოდ მისი ცხოვრების ერთი პერიოდის მოგონება, რომელიც ორწლიანი შუალედით იყო შემოსაზღვრული. როდესაც ავადმყოფს ჰიპნოზს უტარებდნენ, მას უბრუნდებოდა მთელი თავისი არსებობის მეხსიერება, დაბადებიდან ჰოსპიტალში მოხვედრამდე, მათ შორის ის ზემოხსენებული ორი წელიც. ამავე დროს იცვლებოდა მისი ფიზიკური მდგომარეობაც. მაშინ როდესაც მღვიძარებაში ის ნაწილობრივ ანესთეზიით, ნაწილობრივ კი ჰიპერესთეზიით (მომატებული მგრძნობელობით) იტანჯებოდა, ჰიპნოზის დროს მისი მგრძნობელობა ნორმალური ხდებოდა. ამ უკანასკნელ მდგომარეობაში იცვლებოდა აგრეთვე პაციენტის ფსიქიკური წყობა, რაც მის მზერაში, მოძრაობებში, წერასა და მეტყველებაში ვლინდებოდა. დესუარი ამ შემთხვევას იმით ხსნის, რომ "ძლიერმა შოკმა დაარღვია ფსიქიკური ცხოვრების წონასწორობა და მისი ნაწილი იმ სიღრმეში ჩაძირა, რომელიც ინდივიდის ცნობიერებისთვის მიუწვდომელი რჩება; ჰიპნოზის დროს კი წარმოიქმნება ისეთი მდგომარეობა, რომელიც ამ სიღრმეს მოიცავს. ამგვარად, ჰიპნოზი შეიძლება შევადაროთ ქვეცნობიერებას" (მეორე გამოცემა, გვ. 20).

ამრიგად, პიროვნების კვლევისადმი ჰიპნოტიზმის გამოყენებამ ფსიქოლოგებს საშუალება მისცა, უშუალო ექსპერიმენტირება მოეხდინათ ჩვენს ქვეცნობიერ მე-ზე.

უპირველეს ყოვლისა, ცდებიდან გაირკვა, რომ ღრმა ჰიპნოზში მყოფ ადამიანს სიზმარში მომხდარიდან არაფერი ახსოვს და მხოლოდ განმეორებითი ჰიპნოზის დროს ცოცხლდება სუბიექტში იმ მოვლენების მეხსიერება, რომლებიც წინა დაძინებების დროს მოხდა. ვოლფარტი მოგვითხრობს შემთხვევას, როდესაც ერთმა ქალბატონმა ჰიპნოზის დროს გაიხსენა ის, რაც მას ჰიპნოზური ძილის დროს გადახდა, რომელშიც იგი ცამეტი წლის წინ იყო ჩაძირული (იხ. Moll. "Der Hypnotismus". S. 88 Berlin 1889 г., ასევე სხვებთანაც, სხვათა შორის - დესუართან).

გამოფხიზლებული ადამიანის მოგონებებზე საუბრისას ჩვენ განზრახ არ ვიყენებთ სიტყვას "ივიწყებს", რადგან "დავიწყება შეიძლება მხოლოდ რაიმესი, რაც ადრე ცნობილი იყო", ხოლო პირველმა, ანუ ნორმალურმა მე - მ, — ამბობს დესუარი, — არაფერი იცის იმის შესახებ, რაც მეორემ, ანუ სომნამბულურმა მე-მ, განიცადა (დესუარი, 15, გამოცემა პირველი).

ზოგჯერ ხდება, რომ რაიმე შთაბეჭდილებას ვერ ვიხსენებთ, მეორე დღეს კი, ძილის შემდეგ, მას ვიხსენებთ: ეს ჩვენმა არაცნობიერმა პიროვნებამ გვიკარნახა იმ დროს, როდესაც იგი თავისი ჩვეულებრივი დაქვემდებარებული მდგომარეობიდან გამოვიდა. მაგრამ ეს უკანასკნელი (ანუ არაცნობიერი) ცნობიერი მე-ს დესპოტიზმისგან მხოლოდ სომნამბულიზმის დროს თავისუფლდება. თუმცა აქაც მორიდებული და დაქვემდებარებას მიჩვეული ქვეცნობიერი მე დამოუკიდებლობას ვერ ინარჩუნებს და დაუყოვნებლივ ექცევა გარეგანი, ფხიზელი, ცნობიერი პიროვნების — ჰიპნოტიზიორის — გავლენის ქვეშ. ჟანეს მოჰყავს მე-ს ასეთი ორმაგობის საინტერესო მაგალითი. ცხრამეტი წლის ნორმალური გოგონა, სახელად ლუსი, ჰიპნოტიზაციის დროს თავს ადრიენად მოიხსენიებდა.

ადრიენას სრული წარმოდგენა ჰქონდა ლუსიზე, იცოდა მისი ცხოვრების ისეთი დეტალები, რომლებიც ადრეულ ბავშვობას უკავშირდებოდა, მაგრამ ლუსის სრულიად დავიწყებული ჰქონდა. ამის საპირისპიროდ, ნორმალურ ლუსის ადრიენას შესახებ არავითარი წარმოდგენა არ ჰქონდა; ჰიპნოტიზიორმაც ვერ შეძლო მისგან უკანასკნელის შესახებ რაიმე ცნობების მიღება. სახელი ადრიენა ლუსიმ, როგორც ჩანს, ერთი მხრივ, ორივე მე-ს განსხვავებულობის გაცნობიერების გამო აირჩია, მეორე მხრივ კი ამ სახელისადმი სუბიექტური უპირატესობისა და ჰიპნოტიზიორთან საუბრის მოხერხებულობის გამო. ლუსი დამყოლი იყო შთაგონებებისადმი და მათ ზუსტად ასრულებდა, ამასთან იმყოფებოდა რაღაც შერეულ, არც ფხიზელ და არც ჰიპნოტურ მდგომარეობაში. ასე, მაგალითად, უბრძანებდნენ ადგომას, სიარულს და იგი ამას ასრულებდა ისე, რომ ამას სრულიად ვერ აცნობიერებდა: მისი საუბრიდან შეიძლებოდა დაგვესკვნა, რომ მას ეჩვენებოდა, თითქოს იჯდა; უბრძანებდნენ ტირილს — და იგი ცრემლებით ივსებოდა, კვლავ ისე, რომ ამას ვერ აცნობიერებდა და მხიარულ და უდარდელ საუბარს განაგრძობდა.

მიუხედავად ამისა, თუმც მეორე მე მორჩილი და არაკრიტიკულია, ის, როგორც უკვე ვნახეთ, აზროვნების უნარს მოკლებული არ არის. აი კიდევ ერთი მაგალითი დოქტორ დესუარის მიერ ექსპერიმენტული ფსიქოლოგიის საზოგადოების სხდომაზე ჩატარებული ცდებიდან. ბატონი დ. ექვემდებარება პოსტჰიპნოზურ შთაგონებას, რომელიც მან მაშინ უნდა შეასრულოს, როდესაც გაიგონებს, როგორ შემოჰკრავს ბატონი დესუარი ხელებს მეჩვიდმეტედ. გაღვიძების შემდეგ დ.-სთან საუბარს იწყებს დოქტორი მოლი, რომლის დროსაც დესუარი 15-ჯერ უკრავს ტაშს. როდესაც დ.-ს ჰკითხეს, გაიგონა თუ არა ტაშის ხმა, მან უპასუხა, რომ არა და, ამასთან, წარმოდგენაც არ აქვს, რა უნდა მოხდეს მე-17 დარტყმის შემდეგ. მაგრამ როგორც კი უკანასკნელმა ორმა დარტყმამ ჰაერი გააყრუა, დ.-მ სრულიად ავტომატურად შეასრულა შთაგონებით მიცემული დავალება. ეს ცდა ამტკიცებს, რომ ქვეცნობიერებას არა მხოლოდ მეხსიერება აქვს, არამედ ინტელექტუალური მუშაობის უნარიც. შემდეგი ცდაც იმავეში გვარწმუნებს. ჰიპნოზის ქვეშ მყოფ ადამიანს შთააგონებენ, რომ გაღვიძების შემდეგ გარკვეულ მოქმედებას შეასრულებს მას შემდეგ, რაც საუბრის დროს ერთმანეთის მიყოლებით წარმოთქმული ორი ციფრის ჯამი 7-ს შეადგენს, და შთაგონება მართლაც სრულდება (დესუარი, 18, გამოცემა პირველი).

მაგრამ, მოდი, უფრო შორს წავიდეთ. ალბათ, მკითხველო, არაერთხელ მომხდარა, რომ რაიმეზე დაფიქრებულს, ავტომატურად დაგეხატათ ქაღალდზე რაც მოგხვედრიათ. ხან რაიმე სახეს დახატავთ, ხან ციფრებს დაწერთ, ხან განუწყვეტლივ გამოხვალთ რაიმე სახელს, ან ფიგურას, ხან სამკუთხედს, კვადრატს, პატარა სახლს და ა. შ. ამგვარი უაზრო ჯღაბნას შეიძლება სამი ხარისხი ჰქონდეს. პირველი მათგანი იმით ხასიათდება, რომ სუბიექტმა იცის, რას წერს, მაგრამ ამას უნებლიედ, ავტომატურად აკეთებს და თან რაღაც სხვა რამეზე ფიქრობს.

მეორე კი ვლინდება მაშინ, "თუ ქვეცნობიერება უფრო მეტ თავისუფლებას იძენს", და ფანქრის მოძრაობებში მნიშვნელოვანი სისწრაფე შეინიშნება, ისე რომ "ოპერატორი კარგავს საკუთარი ნაწერის შინაარსის ცოდნას და აშკარა გაკვირვებით ამჩნევს, თუ როგორ გამოდის ხოლმე ღვთის ნათელზე მისი ყველაზე დაფარული აზრები და გრძნობები".

ხოლო როდესაც სულიერი ორმაგობა თავის მწვერვალს აღწევს, სუბიექტი უკვე საერთოდ ვეღარ ამჩნევს, რას აკეთებს მისი ხელი და ხშირად სრულიად სხვა საქმით არის დაკავებული, გაცხოველებულ საუბარს აწარმოებს და ა. შ. ტენი, სხვათა შორის, აკვირდებოდა ერთ ქალს, რომელსაც შეეძლო საუბარი და სიმღერა და ამავე დროს, თანმიმდევრული ფრაზები და მთელი გვერდები ისე ეწერა, რომ ქაღალდისთვის არც კი შეეხედა,  და თან დაწერილს ვერ აცნობიერებდა.

"ჩემი აზრით, — ამბობს ავტორი, — მისი გულწრფელობაში ეჭვის შეტანის საფუძველი არ უნდა გვქონოდა; ამასთან, იგი განმარტავს, რომ დაწერილის შესახებ გვერდის დასრულებაზე წარმოდგენაც კი არ აქვს; როდესაც გადაწერს ნაწერს, გაოცებულია და ზოგჯერ ეშინია კიდეც დაწერილის. ამასთან, მისი ხელწერა სხვაგვარია, ვიდრე ჩვეულებრივ. თითებისა და ფანქრის მოძრაობა სწრაფია და ავტომატურს წააგავს" ("De l’ intelligence". 3 ed., préf., p. 16–17).

აქ არ არის ადგილი, ვისაუბროთ ე. წ. სპირიტისტულ "უშუალო" წერაზე, მაგრამ არ შეგვიძლია თავი შევიკავოთ ავტომატური, ანუ მეორე მე-ს გავლენით შესრულებული წერის შედარებისგან იმ მსგავს მოვლენებთან, რომლებიც სპირიტისტული სეანსების დროს შეინიშნება.

ზემოთ მოყვანილი ცდის დროს ბატონ დ.-ზე, როდესაც უკანასკნელმა განაცხადა, რომ ტაშის დაკვრასთან დაკავშირებით არაფერი იცოდა, მას ხელში ფანქარი მისცეს და უთხრეს, რომ ხელი თვითონ ჩაიწერდა, რამდენჯერ შემოჰკრავდა ბატონი დესუარი ხელებს. დ.-მ უნდობლად გაიცინა, რის შემდეგაც საუბარი განაგრძო და სრულიად ვერ შეამჩნია, როგორ ჩაიწერა ფანქრით ნელ-ნელა "15-ჯერ". გარკვეული დროის შემდეგ, როდესაც დ.-ს ყურადღება მის მიერ დაწერილ სიტყვებს მიაპყრეს, მას საერთოდ არ სურდა დაეჯერებინა, რომ ეს მისმა ხელმა დაწერა. ამ გზით ჰიპნოზის ქვეშ მყოფ ადამიანს შეიძლება დააწერინონ ისეთი რამ, რისი გამხელაც მას სრულიად არ სურდა. აქ უნებურად გვახსენდება გოეთეს სიტყვები: "zwei Seelen wohnen, ach! in seiner Brust" ("აჰ, მის მკერდში, ორი სული ცხოვრობს").

ავტომატური წერის გამოყენებამ ფსიქოლოგიურ კვლევებში, სხვათა შორის, შესაძლებელი გახადა ე. წ. რაპორტის ფსიქოლოგიური საფუძვლის გარკვევა ჰიპნოტიზიორსა და დაძინებულს შორის. როდესაც უკანასკნელს ჩააგონეს ექსპერიმენტატორის გარდა არავისთვის ესმინა, იგი გარეშე პირთა ყველა კითხვაზე არაფერს პასუხობდა. ამასთან, როდესაც ჰიპნოტიზიორმა მას ფანქარი მისცა და უთხრა, რომ მისი საშუალებით დაეწერა კითხვების დამსმელთა სახელები და მისთვის დასმული კითხვები, ყველაზე გაცხოველებული საუბრის დროსაც კი ხელი ავტომატურად იწერდა კითხვების შინაარსსა და შემკითხველთა გვარებს. აქედან დესუარი ასკვნის, რომ "რაპორტი ამ შემთხვევაში სხვა არაფერია, თუ არა ცნობილ შთაბეჭდილებათა ნორმალური აღქმა მძინარე ცნობიერების უმაღლეს სფეროებში" (დრესუარი, 24).

იგივე ცდა, რომელიც უარყოფით ჰალუცინაციებთან მიმართებით ჩატარდა, ანალოგიურ შედეგებს იძლევა და, მაშასადამე, რაპორტთან ახლოს მდგომი ახსნის შესაძლებლობასაც იძლევა. როდესაც შთაგონების საშუალებით ოთხი ბარათიდან ერთი მათგანი უხილავი გახადეს, სუბიექტმა მხოლოდ დანარჩენი სამი დაასახელა. მას ხელში ფანქარი ჩაუდეს და აუხსნეს, რომ ხელს ყველა ბარათი უნდა დაეწერა და მართლაც, ოთხივე მათგანი ავტომატურად დაიწერა, მაშინ როდესაც სუბიექტი ამის შემდეგაც ვერ ხედავდა მეოთხე ბარათს.

(ამონარიდი შემოკლებული სახით ვ. ბიტნერის წიგნიდან: "Верить или не верить?" СПб. 1899 г., стр. 108–120).