ღვთისმეტყველება - ქრისტიანული ანთროპოლოგიისა და ფსიქოლოგიის პრობლემური ველი - აპოკალიფსისი

Перейти к контенту
ქრისტიანული ანთროპოლოგიისა და ფსიქოლოგიის პრობლემური ველი
სწავლება ადამიანის შესახებ
ავტორი: იური მიხაილის ძე ზენკო - ფსიქოლოგი, წმიდა-სერგის მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო აკადემიის პედაგოგი. სანკტ-პეტერბურგის მიტროპოლიის მართლმადიდებელ ფსიქოლოგტა საზოგადოების თანამშრომელი.


შინაარსი
 
 
შესავალი
 
 
ანთროპოლოგია

ქრისტიანული ანთროპოლოგია ზოგადად
 
ქრისტიანული ანთროპოლოგიის ცალკეული პრობლემები
 
ანთროპოლოგია და ქრისტოლოგია
 
სხეული, ხორცი, მშვინვა და სული
 
პიროვნების საღვთისმეტყველო და ფსიქოლოგიური გაგება
 
ღმრთის ხატი ადამიანში
 
ცოდვით დაცემა და ცხონება
 
სიკვდილი, სიკვდილის შემდგომი მდგომარეობა, აღდგომა
 
ვნებები და მათთან ბრძოლა
 
სიყვარული, სქესი, ქორწინება, შვილთა შობა
 
ქრისტიანული სწავლება გულის შესახებ
 
 
ფსიქოლოგია
 
ქრისტიანული ფსიქოლოგიის ცალკეული პრობლემები
  
სულის თვისებები და უნარები
 
სულის წარმოშობის დრო და მეთოდი
 
  
   
შესავალი
 
 
წინამდებარე ნაშრომი მიზნად ისახავს:
 
1) აღწეროს ზოგიერთი მდგომარეობა და სტერეოტიპები, რომელსაც უსაფუძვლოდ მიაწერენ ქრისტიანულ ანთროპოლოგიას და ფსიქოლოგიას;
 
2) გაანალიზებულ იქნას ის ცალსახა, სადავო, საეჭვო და არასწორი იდეები, რომლებიც ყველაზე ხშირად გვხვდება ქრისტიანულ ანთროპოლოგიასთან და ფსიქოლოგიასთან დაკავშირებულ ტექსტებში (უპირველეს ყოვლისა, თანამედროვე ავტორებში);
 
3) მონიშნულ იქნას არსებული გადაუჭრელი პრობლემები და კითხვები, ქრისტიანული ანთროპოლოგიისა და ფსიქოლოგიის შემდგომი განვითარების პოტენციური წერტილები. ამასთან ჩვენ შევეცადეთ არ ჩავციებოდით კრიტიკას და ყველგან, სადაც ეს შესაძლებელი იყო, საბოლოო ჯამში მივსულიყავით პოზიტიურ იდეებამდე და აზრებამდე, რომლებიც სწორი და სულის სასარებლო იქნებოდა, როგორც საღვთისმეტყველო, ასევე ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით;
 
მთელ ამ მასალას ჩვენ გადმოვცემთ თემატურად დაყოფილ თავებში. დავიწყებთ ქრისტიანული ანთროპოლოგიით და დავამთავრებთ - ფსიქოლოგიით. ამასთან თავიდან მოცემულია განსახილველი თვალსაზრისი, შემდეგ, ახალი აბზაციდან - მისი ანალიზი და კრიტიკა. პირველ ნაწილში მოცემულია ან არსებული თვალსაზრისის ზოგადი აღწერა, ან წინწკლებში მოცემულია ციტატა რომელიმე ნაშრომიდან - თუ ეს თანამედროვე ავტორია, მისი სახელი მითითებული არ გვაქვს, რამეთუ საქმე თვით პრობლემებშია, და არა ცალკეულ პერსონალიებში.
 
დანართში ჩართულია რამოდენიმე ცალკეული ნაშრომი, რომლებშიც უფრო გაშლილად არის გაანალიზებული ყველაზე რთული საკითხები (ჩვენს ტექსტში მოცემულია მხოლოდ მოკლე პასუხები).
 
ძნელია შევაფასოთ მოცემულ ნაშრომში გადმოცემული ინფორმაციის აქტუალობა: ის მნიშვნელოვანია როგორც ყოველი ქრისტიანისთვის, ასევე ქრისტიანობით დაინტერესებული ნებისმიერი ადამიანისთვის. ამაში არაერთხელ დავრწმუნდი საკუთარი პედაგოგიური გამოცდილებით (რუსეთის ქრისტიანული ჰუმანიტარული აკადემია, უმაღლესი რელიგიურ-ფილოსოფიური სკოლა), როდესაც ლექციებს ვკითხულობდი სანკტ-პეტერბურგის მართლმადიდებელ ფსიქოლოგთა საზოგადოების მართლმადიდებლურ ლექტორიუმში, ასევე ვმონაწილეობდი "სანკტ-პეტერბურგის მართლმადიდებლურ რადიოს" გადაცემებში, და ვაწყობდი მრგვალ მაგიდებს "მართლმადიდებლური ანთროპოლოგიისა და ფსიქოლოგიის პრობლემური ველის" გარშემო.
 
პირველი მრგვალი მაგიდა ამ სახელწოდებით ჩატარდა 2007 წელს რუსეთის ქრისტიანულ ჰუმანიტარულ აკადემიაში - იქ მიმდინარე სამეცნიერო-პრაქტიკული სემინარის "ფსიქეა და პნევმას" ჩარჩოებში (ხელმძღვანელები ი. მ. ზენკო და ლ. ფ. შეხოვცოვა).
 
მრგვალი მაგიდის ძირითადი ამოცანები იყო შემდეგი:
 
1) კონცენტრირებულ იქნას ყურადღება უპირველეს ყოვლისა ადამიანის გაგებაზე მართლმადიდებლური თვალსაზრისით (და არა ქრისტიანულ გაგებაზე სიტყვის ვრცელი მნიშვნელობით, როგორც ამას აკეთებენ მსგავს კონფერენციებში, რადგან მაშინ მოგვიწევდა კათოლიციზმის და პროტესტანტიზმის სხვადასხვა მიმართულებების განხილვაც);
 
2) ამასთან უნდა ვეცადოთ მის გაღრმავებას და აღვსებას: ზოგადი ზედაპირული ანალიზიდან უნდა გადავიდეთ შესაბამის პრობლემათა საფუძვლების გარკვევისკენ;
 
3) შეძლებისდაგვარად გავითვალისწინოთ არსებული პოზიტიური გამოცდილებაც, მაგრამ უფრო მეტი ყურადღება დავუთმოთ ნეგატიურ მოვლენათა უკვე არსებულ მაგალითებს, უზუსტობებს და შეცდომებს, რომლებიც გვხვდება თანამედროვე ავტორებთან, რომლებიც მართლმადიდებლურ ანთროპოლოგიაზე და ფსიქოლოგიაზე წერენ; ამის საფუძველს წარმოადგენს ის, რომ ჩვენ ვერაფერს ვისწავლით, თუ ჯეროვან დასკვნებს არ გავაკეთებთ საკუთარი შეცდომებიდან, ან, უფრო მეტიც, ისეთ სახეს მივიღებთ, თითქოსდა პრობლემა საერთოდ არც არსებობდეს;
 
4) განსაკუთრებულად უნდა შევჩერდეთ ენობრივი და კონცეპტუალური ავტენტურობის პრობლემაზე; თანამედროვე მართლმადიდებლურ ღვთისმეტყველებასა და წმიდა მამებისეულ ტრადიციას შორის არსებულ შესაბამისობებზე შემოთავაზებულ ანთროპოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ იდეებთან მიმართებაში; ამასთან შესაძლოა დაგვჭირდეს მისი გრადაციის სხვადასხვა ხარისხის დადგენა - უბრალოდ "წარუმატებელი გამონათქვამიდან" დაწებული, ეკლესიის მიერ მიუღებელი იდეებითა და კონცეფციებით დამთავრებული.
 
ენობრივი აუთენტურობის პრობლემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ფსიქოლოგებისთვის, რომელთაც სურთ საკუთარ თავს მართლმადიდებლები უწოდონ - ამისთვის საჭიროა ვიცოდეთ და სწორად გამოვიყენოთ მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო ენა და მისი შესაბამისობა ანთროპოლოგიურ და ფსიქოლოგიურ თემატიკასთან. აი, რამოდენიმე ნეგატიური ნიმუში: 1) უმნიშვნელოვანესი საღვთისმეტყველო და ანთროპოლოგიური ცნება "იპოსტასი" არ გამოიყენება შესაბამის კონტექსტში, მაგალითად, როგორც სიტყვა "მხარეს" სინონიმი, როდესაც ამბობენ, რომ ადამიანის პრობლემას ან თვით ადამიანს "გააჩნია რამოდენიმე იპოსტასი"; 2) ქრისტიანული მადლმოსილი მდგომარეობები აღრეულია "ცნობიერების ცვალებად მდგომარეობებთან", მაგრამ ეს უკანასკნელი ქრისტიანული თვალსაზრისით არის ხიბლი, ანუ თვითმოტყუება.
 
კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია კონცეპტუალური აუთენტურობის პრობლემა: აუცილებელია თანდათანობით ავითვისოთ მართლმადიდებლური ღვთისმეტყველების მთელი მრავალფეროვნება, მისი მიმართება ადამიანისა და მისი სულისადმი, რათა შევძლოთ მისი სწორი გამოყენება. ზოგიერთი მაგალითი: 1) ტრანსპერსონალური ფსიქოლოგია ფართოდ იყენებს სულთა გადასახლების იდეას - მართლმადიდებელ ფსიქოლოგებს უნდა ჰქონდეთ საღვთისმეტყველო, ისტორიული და ფსიქოლოგიური არგუმენტები ამ თვალსაზრისის უარსაყოფად; 2) პიროვნება საღვთისმეტყველო გაგებით პრინციპულად განსხვავდება პიროვნების ყველა ფსიქოლოგიური კონცეფციისგან - ერთი მხრივ, ეს საჭიროა ესმოდეთ თვით მართლმადიდებელ ფსიქოლოგებს, მეორე მხრივ, უნდა შეგვეძლოს საკუთარი თვალსაზრისის არგუმენტირება აკადემიურ ფსიქოლოგთა წინაშე.
 
მრგვალ მაგიდაზე გაცხადებულ საკითხთაგან და პრობლემათაგან, ბევრი რამ დროის უკმარობის გამო არ ყოფილა განხილული და ასევე ყველა გაანალიზებულმა პრობლემამ როდი ჰპოვა საკმაოდ დეტალური და ღრმა გაშუქება. მაგრამ, მეორე მხრივ, მრგვალმა მაგიდამ უდავოდ აჩვენა მართლმადიდებლური ფსიქოლოგიისა და ანთროპოლოგიის "პრობლემური ველის" აქტუალობა, რომელიც, უდავოდ, გაანალიზებულ და გადაწყვეტილ უნდა იქნას. ამიტომაც აქ განსახილველად შემოთავაზებულია სხვადასხვა თვალსაზრისები, იდეები და აზრები, რომლებიც ამოწერილია წმიდა მამათა თხზულებებიდან, საღვთისმეტყველო და ფსიქოლოგიური შრომებიდან.
  
 
 
ანთროპოლოგია
   
ქრისტიანული ანთროპოლოგია ზოგადად
 
 
1. ქრისტიანული ანთროპოლოგია და ფსიქოლოგია საერთოდ დაუმუშავებელია, ან, მეტიც, თითქმის არც კი არსებობენ.
 
მსგავსი თვალსაზრისი სრულიად არასწორია. ამ თემებზე არსებობს წმიდამამებისეული, რევოლუციამდელ და თანამედროვე ღვთისმეტყველთა, მართლმადიდებელ ფსიქოლოგთა და პედაგოგთა უამრავი შრომა - ამ თხზულებათა ბიბლიოგრაფიამ შეადგინა 3700-ზე მეტი დასახელება (იხ.: ქრისტიანული ანთროპოლოგია და ფსიქოლოგია სურათებში. ძირითადი ავტორები და შრომები ძველქრისტიანული პერიოდიდან დღემდე. ბიბლიოგრაფიული ცნობარი. შემდგ. და რედ. ი. მ. ზენკო.  СПб.: Речь, 2011). დღეისთვის ინტერნეტში წარმოდგენილია 7500 -ზე (!) მეტი დასახელება. ამიტომ თქმა იმისა, ტითქოსდა ქრისტიანობაში არ არსებობს ანთროპოლოგიური და ფსიქოლოგიური ცოდნა - უბრალოდ არასწორია. სხვა საქმეა, რომ ამ ინფორმაციის მნიშვნელოვანი ნაწილი, განსაკუთრებით წმიდა მამათა, ასევე მართლმადიდებელ თეოლოგთა და ფსიქოლოგთა რევოლუციამდელი გამოცემები მიუწვდომელია თანამედროვე მკითხველისთვის, მაგრამ ეს სულ სხვა სახის პრობლემაა. თუმცა, ის თანდათანობით გვარდება: ჯერ-ერთი, ძველი შრომების თანამედროვე გამოცემებით; მეორეც მართლმადიდებელ ავტორთა განზოგადოებული კვლევითი შრომების გამოჩენით და მესამეც, კონფერენციებისა და სხვა ღონისძიებების ჩატარებით, რომლებიც სპეციალურად ეხება ამ თემატიკას.
 
ლიტერატურა ქრისტიანულ ფსიქოლოგიაზე დამოწმებულია წიგნებში: Зенько Ю. М. "Психология религии" (СПб.: Речь, 2009). ქრისტიანულ ანთროპოლოგიასა და ფსიქოლოგიაზე ლიტერატურა დამოწმებულია წიგნში: Зенько Ю. М. "Основы христианской антропологии и психологии" (СПб.: Речь, 2007), ასევე ცალკე გამოცემაში: "Христианская антропология и психология в лицах. Основные авторы и работы с древнехристианского периода по настоящее время. Библиографический справочник" (Сост. и ред. Ю. М. Зенько. СПб.: Речь, 2009). Его 2-е изд.: СПб.: Речь, 2011.
 
 
2. ძველქრისტიანული ანთროპოლოგია, ისევე როგორც საერთოდ ქრისტიანული ღვთისმეტყვეელება, ტერმინოლოგიურად დამოკიდებული იყო ძველბერძნულ ფილოსოფიაზე.
 
როგორც ცნობილი თეოლოგი დეკ. იოანე მეიენდორფი შენიშნავდა, ძველბერძნული ფილოსოფიის ცნებები ქრისტიანობაში სრულიად ახალ მნიშვნელობებს იძენს (Мейендорф Иоанн прот. Византийское богословие: Исторические направления и вероучение. – Минск: Лучи Софии, 2001, с. 48), რომლებიც ხშირად შედიოდნენ წინააღმდეგობაში ადრინდელ კონტექსტებთან. და მართლაც: "თუკი სამი იპოსტასი ერთდება ერთ "არსში" (უსია), ხოლო ორი ბუნება (ფისის) ერთდება ერთ იპოსტაში, - გასაგებია, რომ ეს იპოსტასები, უსიები, ფისისები, ვერანაირად შევიდოდნენ, როგორც ელემენტები ან შემადგენლები აზროვნების პლატონისეულ ან არისტოტელესეულ სისტემაში" (იქვე. გვ. 48).
 
სიახლის ეს მომენტი განეკუთვნება ქრისტიანულ ანთროპოლოგიასაც, კერძოდ, მასში პიროვნება-იპოსტასის  შესახებ არსებულ ცენტრალურ ცნებას: "არც არისტოტელიზმში, არც პლატონიზმში არ იყო მცდელობაც კი ამ სიტყვით აღნიშნულიყო პირი ან პიროვნება ქრისტიანული (და თანამედროვე) აზრით..." (იქვე, გვ. 317).
  
 
3. ქრისტიანული ანთროპოლოგია ახლოს იყო ნეოპლატონიზმთან და განსაკუთრებით პლოტინის სწავლებასთან.
 
არა, წმიდა მამებისეული ანთროპოლოგია არსებითად განსხვავდება პლოტინის სწავლებისგან ყველა მნიშვნელოვან ანთროპოლოგიურ საკითხში, იქნება ეს: სულის ბუნება და ღმერთთან მისი კავშირი, ადამიანის დაცემის მიზეზები თუ ბოროტების ბუნების გაგება და სხვა მრავალი (Ситников А. В. Философия Плотина и традиция христианской патристики. – СПб.: Алетейя, 2001, с. 217).
 
ამგვარად, სრულიად საფუძვლიანად შეგვიძლია ვამტკიცოთ, რომ აზრი თითქოსდა ქრისტიანული ღვთისმეტყველება დამოკიდებულია პლოტინის იდეებზე "საკმაოდ გადაჭარბებულია", რადგან ისინი ქრისტიანობაში აღიქმებოდა საკმაოდ კრიტიკულად: "სრულიად ცხადია, რომ წმიდა მამები იცნობდნენ პლოტინის ტრაქტატს. მაგრამ ყურადღებას იპყრობს უეჭველი ფაქტი: როდესაც მეოთხე საუკუნეში ყალიბდება და ძალას იკრებს პლოტინის სკოლა, ხოლო ნეოპლატონიკოსთა თხზულებები ცნობილი ხდება ქრისტიან ღვთისმეტყველთათვის, სწორედ ამ დროს სწავლება წმიდა სამების შესახებ იძენს თავის დასრულებულ და მკაფიო ტერმინოლოგიურ სიცხადეს. ქრისტიანული ტრიადოლოგიიდან განიდევნება ის ნიშან-თვისებები, რომლებიც მასში საერთო იყო პლატონიკოსებთან და ახასიათებდა პირველი საუკუნის საეკლესიო მწერლებს. როგორც ჩანს, ნეოპლატონიზმის ცოდნამ ეკლესიის მამებს შესაძლებლობა მისცა შეემეცნებინათ ქრისტიანული სწავლების თავისებურება, მოეძებნათ ზუსტი და მისთვის ყველაზე მისაღები ტერმინები" Ситников А. В. Философия Плотина и традиция христианской патристики. – СПб.: Алетейя, 2001, с. 216-217).
 
ცნობილი სამამულო ფილოსოფოსის აზრით ქრისტიანობასა და პლატონიზმს შორის ძევს გაუვალი უფსკრული: "უღრმეს ისტორიულ შეცდომას უშვებს ის, ვინც ნეოპლატონიზმს ქრისტიანობის წინამორბედად ან წყაროდ მიიჩნევს. არაფერი რომ არ ვთქვათ იმაზე, რომ ქრისტიანობა ჩაისახა ნეოპლატონიზმზე სამი საუკუნით ადრე. საერთოდ არ უნდა გქონდეს რამენაირი ისტორიული ალღო, რომ როგორმე მაინც მოახდინო ნეოპლატონიკური პირველერთობის პერსონიციფირება... ნამდვილი და სწორი ნეოპლატონიკოსისთვის ქრისტიანობა იყო უბრალოდ ათეიზმი, რადგან ქრისტიანი აღიარებდა რომელიღაც შეუცნობელ ღმერთს, რომელიც აღემატებოდა მთელ სამყაროს და ამავდროულად იყო უბრალო კაცი მაქსიმალური ადამიანური დაკნინების პირობებში" (Лосев. 1992, с. 412-413).
 
 
4. ზოგიერთი თანამედროვე ავტორი ამტკიცებს, რომ წმ. მამებში არსებობს უამრავი ანთროპოლოგიური "თეოლოგუმენი" (კერძო შეხედულება), რაც, მათი აზრით, ქრისტიანული ანთროპოლოგიის არასრულყოფილებაზე მეტყველებს.
 
რა თქმა უნდა, ზოგიერთი პრობლემა ყოველთვის არის და ამაზე თვალი არ უნდა დავხუჭოთ, მაგრმა ამასთან არ შეიძლება გადაჭარბებით ვილაპარაკოთ არც მათ რაოდენობაზე და არც მათ სიღრმეზე. პირველ ნიმუშად მოვიტანთ ქრისტიანულ სწავლებას ადამიანზე, როგორც ღმრთის ხატზე: ძველქრისტიანულ ტექსტებში ზოგი ავტორი ყურადღებას აქცევდა ღმრთის ხატის გარკვეულ თვისებებს, სხვები კი - სხვას. მაგრამ ეს იმას როდი ნიშნავს, თითქოსდა ისინი ურთიერთსაწინააღმდეგოს ამბობდნენ, პირიქით, ყველა მათგანი მნიშვნელოვანი იყო ღმრთის ხატის ყველა თვისების გამოსარკვევად და მის შესახებ მთლიანი საღვთისმეტყველო სწავლების ჩამოსაყალიბებლად.
 
სხვა შემთხვევაში ორი წმიდა მამის პოზიციაში რომელიღაც საკითხზე არის ზოგიერთი წინააღმდეგობა, და ისე ჩანს თითქოსდა ან ორივე მათგანი "თეოლოგუმენია", ან, ნებისმიერი შემთხვევაში, ერთი მათგანი მაინც. ასეთი შემთხვევა, რა თქმა უნდა, ასევე შესაძლებელია, მაგრამ არცთუ იშვიათად ისეც ხდება, რომ წინააღმდეგობა წმიდა მამათა შორის მოჩვენებითია. ასე, მაგალითად, მაკარი დიდი და გრიგოლ ნოსელი განსხვავებულად მსჯელობდნენ გონების შესახებ სხეულთან მიმართებაში. მაგრამ გრიგოლ პალამას აზრით ამ თვალსაზრისებს შორის არავითარი წინააღმდეგობა არ არის. "მართლაც, თკი მაკარი დიდი, მადლის მოქმედებით ნასწავლი, ჩვენც გვასწავლის, რომ კაცის გონება და სულის ყველა ზრახვა მოთავსებულია გულში, როგორც თავის ორგანოში, ხოლო ნოსელი - რომ გონება, ვინაიდან ის უსხეულოა, არაა მის სხეულში, მაშინ ჩვენ, მიგვყავს რა ერთიანობასთან ეს მოჩვენებითი განსხვავება და ვაჩვენებთ რა წინააღმდეგობის არარსებობას, ვამბობთ, თუმც კაცის გონება, თანახმად გრიგოლ ნოსელისა, არ იმყოფება მის სხეულში, იმ აზრით, რომ ის უსხეულოა, მაგრამ ერთდროულად, თანახმად წმიდა მაკარისა, ის სხეულშია, და არა სხეულის გარეთ, იმ აზრით, რომ დაკავშირებულია სხეულთან და მიუწვდომლად მართავს პირველ ხორციელ ორგანოს, გულს. ვინაიდან ერთი წმიდა ათავსებს მას სხეულის გარეტ არა იმ აზრიტ, რომლითაც მეორე - სხეულში, არავითარი შეუთანხმებლობა მათ შორის არაა" (Григорий Палама. Триады в защиту священно-безмолвствующих. Пер., послесл. и ком. В. Вениаминова. – М.: Канон, 1995, с. 187) (ქართულად: წმ. გრიგოლ პალამა. ტრიადები საღმრთოდ მდუმარეთა დასაცავად. წიგნი I. ტრიადა II, 2. § 29. გვ. 232).
 
და მესამე შემთხვევაში შესაძლოა ასეთი ვარიანტიც, რომ წმ. მამის რომელიმე გამონათქვამი არაზუსტია, ან მეტიც, არასწორია. მაგრამ ამ შემთხვევაშიც კი ის არ არის "თეოლოგუმენი", რადგან ასეთი შეიძლება იყოს კერძო, მაგრამ არა წინდაწინვე ცნობილი არასწორი თვალსაზრისი. ავტორიტეტული ღვთისმეტყველის თქმით: "მამათა ესა თუ ის ცალკეული აზრები შეიძლება არაზუსტნი და მცდარნიც კი იყონ: მათ გაჟღერებაში როდი მდგომარეობს ეკლესიის მამათა ავტორიტეტის პატივისცემა. საეკლესიო გადმოცემა არის ცოცხალი ჭეშმარიტება, რომელშიც ქმნიდნენ წმიდა მამები, და არა "საეკლესიო ლიტერატურის" მკვდარი ასო, რომლითაც უპასუხისმგებლოდ შეიძლება ისარგებლო საკუთარი აზრების დასამტკიცებლად" (Лосский В. Н. Спор о Софии. Статьи разных лет. – М.: Изд-во Свято-Владимирского Братства, 1996, с. 43).
 
ზოგიერთ არასწორ თვალსაზრისთან დაკავშირებით ეკლესიამ თავისი პოზიცია გამოხატა სრულიად განსაზღვრულად - ამისი ნიმუშია ორიგენეს მრავალი ანთროპოლოგიური შეხედულების კრიტიკა (რაც შეიძლება ვნახოთ მსოფლიო კრებათა საქმეებში, რომელთა გადაწყვეტილებები სავალდებულო იყო აღსასრულებლად როგორც დასავლეთის, ასევე აღმოსავლეთის ეკლესიათა ყველა ქრისტიანისთვის). მსოფლიო კრებათა პერიოდის დასრულების შემდეგ, ყველა ამგვარი პრობლემის გადაწყვეტა დაიწყეს ცალკეულ ეკლესიათა დონეზე. მაგრამ ამ გადაწყვეტილებათა აღსრულებაც, რა თქმა უნდა, სავალდებულოა კონკრეტული ავტოკეფალური ეკლესიის ყველა წევრისთვის - ამიტომაც საჭიროა მათი ცოდნა და გათვალისწინება.
 
ასე რომ, შევაჯამოთ ყოველივე ზემოთთქმული: საკუთრივ ანთროპოლოგიურ "თეოლოგუმენები ქრისტიანულ ღვთისმეტყველებაში არც ისე ბევრია, როგორც ეს ერთი შეხედვით შეიძლება ჩანდეს, და მითუმეტეს, არც ისე ბერი, რომ ის ქრისტიანული ანთროპოლოგიის დაუმუშავებლობაზე და არასრულყოფილებაზე მეტყველებდეს.
 
გარდა ამისა, აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ხშირად ერთმანეთში ურევენ "თეოლოგუმენისა" და "კერძო საღვთისმეტყველო აზრის" ცნებებს. უკანასკნელი არის რომელიმე წმიდა მამის პირადი აზრი რომელიმე კერძო საკითხზე (რომელსაც შესაძლოა "განსხვავებული აზრის" ხასიათი გააჩნდეს), მაგრამ ეს არანაირად განეკუთვნება "თეოლოგუმენს", რომელიც ღვთისმეტყველებაში ასე განისაზღვრება: "მამათა თანხმობა ამა თუ იმ საკითხზე წარმოადგენს თეოლოგუმენს, რომლის გათვალისწინება აუცილებელია, თუკი გსურს გადმოცემის ერთგული დარჩე" (Давыденков Олег иерей. Догматическое богословие: Учебное пособие. 2-е изд. испр. и доп. – М.: Изд-во ПСТГУ, 2006).
 
 
5. შესაძლებელი თუ არის წმიდა მამებში არსებობდეს ერთმანეთისგან "განსხვავებული" ანთროპოლოგიური შეხედულებები, ან მეტიც, ზოგიერთი მათგანის აზრი შეიძლება იყოს არაზუსტი ან მცდარი, მაშინ უმჯობესია საერთოდ არავითარი საქმე არ გვქონდეს ამ პრობლემებთან.
 
ეს გახლავთ წმიდა მამათა შრომებტან საზოგადო ნელ-თბილი დამოკიდებულების კერძო შემთხვევა, რომელიც, სამწუხაროდ, დღეს არც ისე იშვიათად გვხვდება. ლოგიკა აქ ასეთია: თუკი ამ სფეროში შეიძლება იყოს პრობლემები, მაშინ ჯობია მისით საერთოდ არ დავინტერესდეთს. მაგრამ ეს არის არა უბრალოდ სადავო, არამედ პირდაპირ მზაკვარი ლოგიკა: სად გაგონილა და ვის უ ნახავს საქმიანობის ნებისმიერ სფეროში (ეკონომიკაში, მეცნიერებაში, ლიტერატურაში და სხვა), საბოლოო შედეგი თავისით მოდიოდეს - ადამიანის მხრიდან წვალების და დიდი ჯაფის გარეშე! იგივე ითქმის ქრისტიანულ ანთროპოლოგიაზეც: პირველწყაროთა საკმაოდ უხვი რაოდენობის დამუშავებისა და საკუთარი ძალისხმევის შემდეგ არის შესაძლებელი საბოლოო და სასურველი შედეგის მიღება.
 
გარდა ამისა, ამ პრობლემების გარკვევა მაინც აუცილებელია, წინააღმდეგ შემთხვევაში მათი რაოდენობა იმატებს და "განსხვავებული აზრი", როგორც წესიდან არსებული გამონაკლისი, დროთა განმავლობაში თვით წესად გადაიქცევა ან, უკიდურეს შემთხვევაში, გამონაკლისად აღარ ჩაითვლება.
 
უმნიშვნელოვანეს ისტორიულ ნიმუშად აქ შეიძლება დავასახელოთ დავა სულისა და ანგელოზის ბუნების შესახებ ორ რევოლუციამდელ ავტორიტეტულ ღვთისმეტყველს - ეპ. ეგნატესა (ბრიანჩანინოვი) და ეპ. თეოფანეს (გოვოროვი) შორის. ეპ. ეგნატე (ბრიანჩანინოვი) მიიჩნევდა, რომ სულსა და ანგელოზს ახასიათებს ერთგვარი "ფაქიზი სხეულებრივობა", ხოლო ეპ. თეოფანე (გოვოროვი), წმიდა მამათა მრავალრიცხოვან მოწმობებზე დაყრდნობით, მიიჩნევდა, რომ სულისთვისაც და ანგელოზისთვისაც უცხოა სხეულებრივობისა და საგნობრივობის ყოველგვარი ფორმა. უკანასკნელი თვალსაზრისი უფრო დასაბუთებულად და საეკლესიო ტრადიციასთან შეთანხმებულად მიგვაჩნია.
იესუ ქრისტე
ქრისტიანული ანთროპოლოგიის ცალკეული პრობლემები
   
ანთროპოლოგია და ქრისტოლოგია
 
 
6. ქრისტეს ხორცის მოჩვენებითობა: დოკეტიზმის მწვალებლობა
 
ბიბლიურ-საღვთისმეტყველო კონტექსტში სხეულის (ბერძნ. σωμα – "სომა") ცნება საკმაოდ ნეიტრალურ მნიშვნელობას ატარებს და სწორედ ამ აზრით გამოიყენება იგი ბიბლიის მრავალ ადგილას. ხოლო ხორცის (ბერძნ. σαρξ – "სარკოს") ცნებას უმეტესად ნეგატიური ელფერი დაჰკრავს, ხშირად ვნებას უკავშირებენ და უპირისპირებენ სულს.
 
მაგრამ ხორცის ცნება საღვთისმეტყველო აზრს იძენს იმ შემთხვევებში, როდესაც იხრება დოკეტიზმისკენ (ბერძნ. δοκεω – "მოჩვენება") - ადრექრისტიანული პერიოდის მწვალებლობისკენ. მის მომხრეებს მიაჩნდათ, რომ ღმერთი, როგორც აბსოლუტურად არაამსოფლიური, შეუძლებელია განიცდიდეს ტანჯვას, ამიტომაც ჯვარცმული ქრისტეს ვნებები მოჩვენებითი იყო. მეტიც, ისინი მიიჩნევდნენ, რომ ღმრთის ძე საერთოდ არც განკაცებულა ადამიანურ, ფიზიკურ სხეულში, რომ ის მხოლოდ მოჩვენებითად იყო ასეთი. ამასთან დაკავშირებით ზოგჯერ იმოწმებდნენ ადგილს სახარებიდან: "რაკი ხორცისგან დაუძლურებულმა რჯულმა მეტი ვერ შესძლო, ღმერთმა მოავლინა თავისი ძე ცოდვილი ხორცის მსგავსებით და ცოდვისვე გამო, რათა მსჯავრი დაედო ხორციელი ცოდვისთვის" (რომ. 8:3). მაგრამ სიტყვა "მსგავსებით" (ძვ. ქართ.: "მსგავსად") მოცემულ შემთხვევაში "ხატებაზე" მიანიშნებს, ანუ აქ ლაპარაკია ძის თვითდამცირებაზე (კენოზისზე), და არა მისი ხორცის მოჩვენებითობაზე.
 
გარდა ამისა, წმიდა მამათა განმარტებით, შესაძლებელია ამ სახარებისული ადგილის სხვაგვარი გაგებაც: სიტყვათშეხამება "ხორცის მსგავსებით" განეკუთვნება არა ხორცს, არამედ სიტყვას "ცოდვა". მაცხოვრის ხორცი გარეგნულად არაფრით განსხვავდებოდა ჩვენი ცოდვილი ხორცისგან, ანუ უფალმა საკუთარ თავზე მიიღო ადამიანის დაცემულობის ყველა შედეგი, გარდა ცოდვისა. საკუთრივ ცოდვისგან ქრისტე თავისუფალი იყო. სწორედ ამ აზრს ხედავენ ისინი (წმიდა მამები - "აპოკ." რედ.) მოციქულ პავლესთან და სულაც არ ესმით ის მაცხოვრის სხეულის მოჩვენებითობად (Давыденков Олег иерей. Догматическое богословие: Учебное пособие. 2-е изд. испр. и доп. – М.: Изд-во ПСТГУ, 2006, с. 259).
 
სახარება ღმრთის განკაცებაზე სრულიად ცალსახად მეტყველებს: "სიტყვა ხორცად იქცა და დაემკვიდრა ჩვენს შორის, მადლითა და ჭეშმარიტებით სავსე. და ვიხილეთ დიდება მისი, დიდება მხოლოდშობილისა მამის მიერ" (იოანე 1:14); "ამრიგად, რაკი ქრისტე ჩვენთვის ევნო ხორციელად, თქვენც აღიჭურვეთ იმავე აზრით, ვინაიდან ხორციელად ვნებული აღარა სცოდავს" (1 პეტრე 4:1); "ამრიგად, ძმანო, რაკი გვაქვს სითამამე საწმიდარში შესვლისა იესუს სისხლის მეოხებით" (ებრ. 10:19-20).
 
მეტიც: "ამით იცნობთ ღვთის სულს: ყოველი სული, რომელიც აღიარებს იესო ქრისტეს, ხორციელად მოსულს, ღვთისაგან არის" (1 იოანე 4:2); "რადგანაც მომრავლდნენ მაცთურნი ქვეყნად, რომელნიც არ აღიარებენ ხორციელად მოსულ იესო ქრისტეს. ეს არის მაცთური და ანტიქრისტე" (2 იოანე 1:7).
 
საერთოდ, უნდა შევნიშნოთ, რომ მთელი ქრისტიანული ანთროპოლოგია მოწმდებოდა და მოწმდება ქრისტოლოგიით; და თუ არსებობს რაიმე ეჭვი ან პრობლემა ქრისტესთან რაიმე ანთროპოლოგიური იდეის შეფარდებისა, ყველაზე სავარაუდოდ, ისინი ან არაზუსტია ან არასწორი (იხ. ქვემოთ ორი მაგალითი).


7. ტრიქოტომიის არასწორი გამოყენების მაგალითი: "ქრისტე - ადამიანია, რომელსაც აქვს სული, მშვინვა და სხეული".
 
იხ. განყოფილება (ქვემოთ): სხეული, ხორცი, მშვინვა და სული.


8. იესუ ქრისტეში "მოცემულია მამრობითი და მდედრობითი საწყისების სისრულე": ანუ, ფაქტობრივად, მას მიეწერება ანდროგინულობის იდეა.
 
იხ. განყოფილება (ქვემოთ): სხეული, ხორცი, მშვინვა და სული.

 
9. "ადამიანურ პიროვნებაში განკაცებით, ქრისტემ განწმინდა ადამიანური      პიროვნება..."

იხ. განყოფილება (ქვემოთ): სხეული, ხორცი, მშვინვა და სული.


10. განკაცება გამოსყიდვის გარეშე.
 
ლაპარაკია ღმერთ-სიტყვის ადამიანურ ბუნებაში განკაცების შესაძლებლობასა და აუცილებლობაზე იმ შემთხვევისთვის, როდესაც ეს დაკავშირებული არ იქნებოდა დაცემული კაცობრიობის გამოსყიდვასთან (დავუშვათ, პირველწინაპართ რომ არ შეეცოდათ და არ დაცემულიყვნენ).
 
გასაგებია, რომ ისტორიას არ გააჩნია კავშირებითი კილო, მაგრამ რადგან საღვთისმეტყველო ლიტერატურაში ასეთი კითხვაც იბადება, მისი განხილვა აუცილებელია. ამ თემისადმი სპეციალურად მიძღვნილ ნაშრომში, თანამედროვე ავტორი მიდის საკმაოდ კატეგორიულ დასკვნამდე: "ამგვარად, სწავლება განკაცების დასაბამიერ აუცილებლობაზე - გამოსყიდვის გარეშეც - იმწამსვე იწვევს ორ ურთიერთსაწინააღმდეგო უკიდურესობას: თავისუფალი ქმნილების - ადამიანის დაკნინებას და ღმრთის არასრულყოფილების მტკიცებულებას. სწორედ ამიტომ სწავლება იმის შესახებ, რომ განკაცება არ არის დამოკიდებული ადამის ცოდვით დაცემაზე, შეუძლებელია უცხო არ იყოს წმიდამამებისეული ტრადიციისთვის, როგორც სერიოზულ წინააღმდეგობაში მყოფი მართლმადიდებლური ღმრთისშემეცნების მთელ წყობასთან" (Малков П. Ю. Святоотеческое учение о сотворении человека по образу Сына Божия // Ежегодная богословская конференция Православного Свято-Тихоновского Богословского Института. Материалы 2000, с. 114).
 
მაგრამ სხვა მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველი, პირიქით, მიიჩნევს, რომ: "განკაცების სიღრმისეული მიზეზი მომდინარეობს არა ადამიანისგან, არამედ ღმრთისგან, მის საუკუნეთა უწინარეს და გამოუთქმელ სურვილში გამხდარიყო ადამიანი და შეექმნა საკუთარი ადამიანობისგან ღმრთითგამოცხადება, საკუთარი ადგილმყოფობა... განკაცება ცოდვით დაცემით რომ ყოფილიყო განპირობებული, მაშინ სატანას და ბოროტებას განუპირობებია იგი" (Евдокимов. 2002, с. 91).
 
ამასთან ავტორი ეყრდნობა ისეთი წმიდა მამების ავტორიტეტს, როგორებიც არიან ისააკ ასურელი, მეთოდე ოლიმპიელი, ირინეოს ლიონელი, ათანასე დიდი, მაქსიმე აღმსარებელი. ასე, მაგალითად, ეს უკანასკნელი წერდა: "ღმერთმა შექმნა სამყარო, რათა ღმერთი გამხდარიყო ადამიანი, ადამიანი კი - მადლისმიერი ღმერთი და მონაწილეობა მიეღო საღმრთო არსებობის პირობებში... თავის თათბირში ღმერთი იღებს გადაწყვეტილებას შეუერთდეს ადამიანურ არსებას, რათა მისი განღმრთობა განახორციელოს" ("О явлении во плоти Бога Слова, против ариан"; цит. по: христ.: Евдокимов. 2002, с. 91). ადამიანის განღმრთობა კი უნდა მომხდარიყო იმ შემთხვევაში, თუკი ადამიანი ცოდვით არ დაეცემოდა, ანუ გამოსყიდვის აუცილებლობა არ იარსებებდა. ავტორის აზრით სწორედ დამოუკიდებელი განღმრთობის აუცილებლობაზეა ლაპარაკი ნიკეის სარწმუნოების სიმბოლოში, რადგან ქრისტე გარდამოხდება ზეცით და განკაცდება "ჩვენთვის, კაცთათვის, და ჩუენისა ცხოვრებისათვის". სიტყვები "ჩუენისა ცხოვრებისათვის" ნიშნავს გამოსყიდვას, ხოლო "ჩვენთვის, კაცთათვის" – განღმრთობას" (Евдокимов. 2002, с. 91). მაშასადამე ღმერთი-სიტყვა ჩვენს სამყაროში განკაცდა ორი მიზეზით: ჩვენი გამოსყიდვისთვის (ცოდვით დაცემის შემდეგ) და ჩვენი განღმრთობისთვის (რაც შეიძლებოდა მომხდარიყო ცოდვით დაცემის გარეშეც).
 
გასაგებია, რომ ამ პრობლემის გადასაწყვეტად ჩვენ არ გთავაზობთ არავითარ საკუთარ იდეას, არამედ ამ მოთხოვნით მივმართავთ თანამედროვე ღვთისმეტყველებს, რათა მათ განსაჯონ იგი და ყოველმხრივ განიხილონ (მათ შორის ანთროპოლოგიურ კონტექსტშიც).
დაბადება
სხეული, ხორცი, მშვინვა და სული
   
 
11. "ხორცი - ცოდვის სამკვიდროა".
 
მაგრამ "ქრისტიანული სწავლება სხეულის შესახებ მნიშვნელოვნად განსხვავდება სხეულთან დაკავშირებული ძველი შეხედულებისგან, თითქოსდა ის არის ბოროტებისა და ცოდვის წყარო ადამიანში..." (В. В. Зеньковский. Проблемы воспитания в свете христианской антропологии. – М.: Изд-во Свято-Владимир. братства, 1993, с. 81-82). ქრისტიანული თვალსაზრისით სხეული და ხორცი არა უმეტეს არის "ცოდვის სავანე", ვიდრე თვით სული, რაზეც წერდნენ წმიდა მამებიც. მაგალითად, ნეტ. ავგუსტინე ბრძანებს: "ხრწნადმა ხორცმა როდი გარდაქმნა სული ცოდვილად... არამედ ცოდვილმა სულმა მიაქცია ხორცი ხრწნილებად" (Августин. О граде Божием. В 4-х т. – М., Т. 3. 1994, с. 6 (репр. переизд.: Киев, 1905-1910). დიონისე არეოპაგელი: "ხორცში როდია ბოროტება... ის, რომ ხორცი არ არის სულის ბიწიერების მიზეზი ცხადი ხდება იმით, რომ ბიწიერება შეიძლება გაჩნდეს ხორცის გარეშეც, როგორც მოხდა დემონებში. ბოროტება, როგორც ბუნებისთვის, ასევე სულისა და ხორცისთვის არის სიკეთისგან მოუძლურება და განვრდომა" (Дионисий Ареопагит. О божественных именах. О мистическом богословии. Изд. подг. Г. М. Прохоровым. – СПб.: Глаголъ, 1994, с. 171-172) (ქართ. დიონისე არეოპაგელი. საღმრთოთა სახელთათვის. თავი 4. § 27. გვ. 53).
 
 
12. ზოგჯერ არ ასხვავებენ ცნებებს "ხორცი" და "სხეული".
 
ამ ცნებათა განსხვავება უკავშირდება ახალი აღთქმის ბერძნული ტექსტის თავისებურებებს. ცნება "სხეული" (ბერძნ. "σωμα", "სომა") საკმაოდ ნეიტრალური მნიშვნელობისაა და ამ აზრით ის ბიბლიის მრავალ ადგილას არის გამოყენებული. ხოლო "ხორცის" (ბერძნ.: "σαρξ", "სარკოს") ცნებას ხშირად დაჰკრავს საკმაოდ ნეგატიური ელფერი. მოვიტანთ რამოდენიმე მაგალითს: "ხორციელად მცხოვრებნი ვერ აამებენ ღმერთს" (რომ. 8:8); "ხორცის საქმენი აშკარაა: სიძვა, უწმინდურება, აღვირახსნილობა, კერპთმსახურება, ჯადოქრობა, მტრობა, შუღლი, შური, რისხვა, აშლილობა, მწვალებლობა, სიძულვილი, მკვლელობა, მემთვრალეობა, ღორმუცელობა და სხვა მისთანანი. წინასწარ გეტყვით, რომ ამის მოქმედნი ვერ დაიმკვიდრებენ ღვთის სასუფეველს" (გალატ. 5:19-21); "ხოლო თუ იმას ვაკეთებ, რაც არა მსურს, მე კი არ ვაკეთებ მას, არამედ ცოდვა, რომელიც მკვიდრობს ჩემში" (რომ. 7:25); "ამას კი გეტყვით, ძმანო, რომ ხორცი და სისხლი ვერ დაიმკვიდრებენ ღვთის სასუფეველს, და ვერც ხრწნილება დაიმკვიდრებს უხრწნელობას" (1 კორინთ. 15:50).
 
ბიბლიურ თხრობაში ხორცის ცნებას ხშირად უერთდება ვნება. "ხორციელ გულისთქმათაგან" და "ხორციელ ვნებათაგან" დაცვისთვის არაერთხელ გვაფრთხილებს მოციქული პეტრე (1 პეტ. 2:11; 2 პეტ. 2:18; 2 პეტ. 2:10). მოციქული იოანე წერს: "ვინაიდან ამ ქვეყნად ყველაფერი - გულისთქმა ხორცის, გულისთქმა თვალის და სიამაყე არსებობისა, მამისგან კი არა, ამ ქვეყნისაგან არის" (1 იოანე 2:16). "შეიმოსეთ უფალი ქრისტე, და ხორცზე ზრუნვას ნუ აქცევთ ავხორცობად" (რომ. 13:14).
 
განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია ის მომენტი, რომ ხორცი დაკავშირებულია ვნებებთან: "ხოლო მათ, ვინც არიან ქრისტესნი, ჯვარს აცვეს ხორცი მისი სურვილებით და ვნებებითურთ" (გალატ. 5:24). მაგრამ მხედველობაში უნდა გვქონდეს, რომ ქრისტიანობაში განიკითხება არა ხორცი, როგორც ასეთი, არამედ ხორციელი, ანტისულიერი მიმართულება. როგორც წმ. მოციქული პავლე წერს: "სისხლისა და ხორცის წინააღმდეგ კი არ ვიბრძვით, არამედ მთავრობათა და ხელმწიფებათა, ამ ბნელი საწუთროს მპყრობელთა და ცისქვეშეთის უკეთურ სულთა წინააღმდეგ" (ეფეს. 6:12).
 
 
13. ზოგჯერ აღმერთებენ თვით ადამიანს, მის მშვინვასა და სულს. ასე, მაგალითად, ერთი თანამედროვე ავტორი წერს :"ადამიანი არის არა მხოლოდ ქმნილი ბუნების მატარებელი, არამედ მარადიული, ღვთაებრივის ბუნებისაც"; "ქრისტიანული ფსიქოლოგია სამეცნიერო გაგებაში აბრუნებს ადამიანის მთელ ტრიმეტრიას მის საღმრთო ბუნებასთან ერთად". ან, ერთი თანამედროვე მღვდლის თქმით: "ადამიანის სული შექმნილია ხელთუქმნელი ნათლისგან".
 
ადამიანი, ისევე, როგორც ანგელოზები და ყველაფერი ამ სამყაროში, ისევე როგორც თვით მთელი სამყარო - ღმრთის ქმნილებაა და ქმნილი ბუნების მატარებელია. იგივე ეხება ადამიანის მშვინვასაც და სულსაც. ღვთაებრივი ბუნება აქვს მხოლოდ ღმერთს. საწინააღმდეგო თვალსაზრისს გამოთქვამდნენ გნოსტიკოსები, რომელთაც ქრისტიანული ეკლესია ებრძოდა თავისი არსებობის პირველ საუკუნეებში. სწორედ ამ კონტექსტში ცნობილი ქრისტიანი მოღვაწე თეოდორიტე კვირელი წერდა: "ღვთაებრივმა მოსემ თქვა, რომ ჯერ შეიქმნა ადამის სხეული, ხოლო შემდეგ ღმერთმა მას შთაბერა სული. "გამოსახა უფალმა ღმერთმა ადამი (კაცი) მიწის მტვრისაგან და შთაბერა მის ნესტოებს სიცოცხლის სუნთქვა და იქცა ადამი ცოცხალ არსებად" (დაბ. 2:7). ამ შთაბერვას, კერდონთან და მარკიონთან ერთად, არ ვუწოდებთ საღმრთო არსის რაიმე ნაწილს, არამედ ვამტკიცებთ, რომ ამით აღინიშნება სულის ბუნება, რომ ის არის გონიერი და მოაზროვნე" (Феодорит Кирский. Ч. 6. 1859, с. 38).
 
ეპისკოპოსი ეგნატე (ბრიანჩანინოვი) წერდა: "წარმართები მიიჩნევდნენ, რომ ადამიანის სული ღვთაების ნაწილია. ეს ცრუ და ძალზედ სახიფათო აზრია, რადგან მკრეხელობას შეიცავს! ჩვენ საჭიროდ ჩავთვალეთ მასზე შეჩერება იმიტმ, რომ დავიცვათ მისგან ჩვენი ძმები, რამეთუ თანამედროვე საზოგადოების მრავალი წევრი, ეცნობა რა დაბადების წიგნის სიტყვებს: "გამოსახა უფალმა ღმერთმა ადამი (კაცი) მიწის მტვრისაგან და შთაბერა მის ნესტოებს სიცოცხლის სუნთქვა და იქცა ადამი ცოცხალ არსებად" (დაბ. 2:7), წინდაუხედავად ასკვნიან ადამიანის სულის არსებით ღვთაებრიობაზე მისი შექმნიდანვე. წმიდა წერილი პირდაპირ მოწმობს, რომ ადამიანი - მთლიანად ღმრთის ქმნილებაა (დაბ. 1:27; მათე 19:4) (Игнатий (Брянчанинов) свят. Слово о человеке. – М.: Изд-во Свято-Введенского монастыря Оптиной Пустыни, 1997, с. 25).
 
 
14. ღმერთმა ადამიანს შექმნისას სული შთაბერა
 
მივმართოთ ადამიანის შექმნის ბიბლიურ თხრობას. მასში ნათქვამია: "გამოსახა უფალმა ღმერთმა ადამი (კაცი) მიწის მტვერისაგან და შთაბერა მის ნესტოებს სიცოცხლის სუნთქვა და იქცა ადამი ცოცხალ არსებად" (დაბ. 2:7). შეიძლება თუ არა ღმრთის მიერ მონაბერი "სიცოცხლის სუნთქვა" გავიგოთ როგორც ადამიანის სული? - უფრო არა, რადგან ფართო აზრით "სიცოცხლის სუნთქვა" (მშვინვა - "აპოკ". რედ.) ახასიათებს ნებისმიერ არსებას, და არა მარტო ადამიანს (რაც დასტურდება იმით, რომ ადამიანმა ღმრთისგან მიიღო სწორედ სიცოცხლის ნიჭი - გახდა "ცოცხალი არსება" (ძვ. ქართ.: "სული ცხოველი") (დაბ. 2:7). ამიტომაც, სრულიად ლოგიკურია ვივარაუდოთ, როგორც ამას აკეთებს მიტრ. ფილარეტი, რომ "სიცოცხლის სუნთქვა", ღმერთმა რომ შთაბერა ადამიანს მისი შექმნისას, არის "მისი მშვინვა, არსება სულიერი და უკვდავი" (Филарет (Дроздов) митр. Православный катехизис. – СПб.: Православная Русь, 1995, с. 31), რაც მთლიანად ეთანხმება წმიდა მამებისეულ ტრადიციას.
 
ასე, მაგალითად, თეოდორიტე კვირელის მიხედვით: "ღვთაებრივმა მოსემ თქვა, რომ ჯერ შეიქმნა ადამის სხეული, შემდეგ კი მის ნესტოებს შთაბერა სიცოცხლის სუნთქვა. "გამოსახა უფალმა ღმერთმა ადამი (კაცი) მიწის მტვერისაგან და შთაბერა მის ნესტოებს სიცოცხლის სუნთქვა და იქცა ადამი ცოცხალ არსებად" (დაბ. 2:7). ამ მობერვას, კერდონისა და მარკიონის მსგავსად, არ ვუწოდებთ საღმრთო არსების რაიმე ნაწილს, არამედ ვამტკიცებთ, რომ ამით აღინიშნება ადამიანის სუნთქვა, კერძოდ ის, რომ ადამიანის სული არის მოაზროვნე და გონიერი" (Феодорит Кирский. Ч. 6. 1859, с. 38). ტერტულიანის აზრით "სულიწმიდის მონაბერი გახდა სული" (Тертуллиан Квинт Септимий Флоренс. О душе. Пер., вступ. ст., коммент. и указ. А. Ю. Братухина. – СПб.: Издательство Олега Абышко, 2004, с. 59) (1).
 
_________________
 
1. წმიდა წერილის ხატოვანი გამოთქმა "შთაბერა მის ნესტოებს სიცოცხლის სუნთქვა" ნიშნავს, რომ ღმერთმა ადამიანის შექმნისას ჩანერგა თავისი მადლი. თუკი ადამიანი გაცოცხლდა მაშინ, როდესაც ღმერთმა "შთაბერა მის ნესტოებს სიცოცხლის სუნთქვა", ეს მოხდა იმიტომ, რომ სულიწმიდის მადლი ჭეშმარიტად არის ჩვენი არსებობის დასაბამი (В. Лосский. Догматическое богословие. С. 154) (ციტ. Архимандрит Алипий (Кастальский-Бороздин). Архимандрит Исайя (Белов). Догматическое богословие. Курс лекции. Свято-Троицкая Сергиева Лавра. 2014. С. 211-212). წმიდა მოციქული პავლე სრულიად მკაფიოდ ბრძანებს, რომ ადამიანი შედგება სხეულის, მშვინვის და სულისგან: "თვით მშვიდობის ღმერთმა წვიდა-გყოთ მთელი სისრულით, რათა თქვენი სული, თქვენი სამშვინველი და თქვენი სხეული უმწიკვლოდ იქნეს დაცული ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მოსვლისთვის" (ძვ. ქართ.: "ხოლო თავადმან ღმერთმან მშჳდობისამან წმიდა გყვენინ თქუენ ყოვლითა სრულებითა და ყოვლითა სიცოცხლითა, სული თქუენი, სამშჳნელი და გუამი უბიწოდ მოსლვასა მას უფლისა ჩუენისა იესუ ქრისტესსა დაჰმარხენინ") (1 თესალონიკ. 5:23). წმ. კირილე ალექსანდრიელი განსაკუთრებული აზრით განმარტავს დაბადების წიგნის მე-2 თავის მე-7 მუხლს. მისი აზრით, დასაბამში ღმერთმა მიწის მტვრისგან შექმნა ცოცხალი ადამიანი, რომელიც შედგებოდა სულის, მშვინვის და სხეულისგან, შემდეგ კი შთაბერა მას საღმრთო მადლი, სიცოცხლის სუნთქვა. მიწიერი ადამიანი, როგორც ქმნილებათა გვირგვინი, ბევრად აღემატებოდა დედამიწის ყველა ცოცხალ არსებას, მაგრამ მას ჯერ კიდევ არ გააჩნდა სულიწმიდა, რომელიც აღიყვანდა მას ღმერთსმიმსგავსებულ ღირსებაში (იქვე). წმ. იოანე დამასკელის განმარტებით კი: "სული არის არსება ცოცხალი, მარტივი, უსხეულო, თავისი ბუნებით სხეულებრივ თვალთაგან უხილავი, უკვდავი, მოაზროვნე და გონისმიერი, უაღნაგობო, ორგანული სხეულით მოსარგებლე და მისთვის სიცოცხლის, ზრდის, გრძნობისა და შობადობის მიმნიჭებელი, გონების მქონე, თუმცა არათუ თავისი თავისგან განსხვავებულისა, არამედ - თავისივე უწმინდესი ნაწილისა (რადგან როგორც თვალია სხეულში, იმგვარადვეა სულში გონებას თვითუფლებრივი, მნებებელი და მოქმედი, ცვალებადი ანუ ნებსითცვალებადი, როგორც, აგრეთვე, ქმნილი, რომელსაც მისი შემოქმედის მადლისგან ბუნებით აქვს შეთვისებული ყოველივე ეს, რადგან მადლისგანვე მიუღია მას არსებობაც და ბუნებით ამგვარად არსებობაც") (წმ. იოანე დამასკელი. მართლმადიდებელი სარწმუნოების ზედმიწევნითი გადმოცემა. თავი ოცდამეექვსე. ადამიანის შესახებ. http://www.orthodoxy.ge/gvtismetkveleba/damaskeli/26.htm) ("აპოკ". რედ.)
 
_________________
 
 
15. არსებობს თვალსაზრისი, რომ მშვინვა და სული "შეიქმნა მიწის მტვრისაგან".
 
ღმრთის მიერ მშვინვისა და სულის ქმნადობის ფაქტი არანაირად არ მოწმობს იმას, რომ ისინი შექმნილნი არიან რომელიმე მატერიისგან ან ნივთიერისგან. გარდა ამისა, წმ. მამათა თანახმად ბიბლიური გამოთქმა "გამოსახა უფალმა ღმერთმა ადამი (კაცი) მიწის მტვერისგან..." (დაბ. 2:7) ეხება მხოლოდ მის სხეულს, და არა მშვინვას ან სულს (იხ., მაგალითად, ზემოთ ნეტ. თეოდორიტე კვირელის აზრი).
 
მაშ, რისგან იყვნენ ისინი შექმნილნი? - თუ განვასხვავებთ ცნებებს "შექმნა" და "წარმოქმნა" (რაზეც ცალკე ვისაუბრებთ), შეიძლება დავინახოთ, რომ რაღაც იქმნება რაიმე უკვე არსებულისგან (და არ არის სავალდებულო ის შექმნილი იყოს ღმრთისგან), ხოლო ღვთაებრივი "წარმოქმნა" ხდება "არაფრისგან". ადამიანი ერთადერთი არსებაა სამყაროში, რომელიც უფლის მიერ შექმნილიც არის (დაბ. 1:27) და წარმოქმნილიც (დაბ. 2:7). შექმნილია ის სხეულებრივად, რაც ანათესავებს მას სხვა ცოცხალ არსებებს, მაგრამ წარმოქმნილია მისი სული, რომელიც არის ხატი ღმრთისა, არ გააჩნია არანაირი სხეულებრიობა ან ნივთიერობა და წარმოქმნილია ღმრთის მიერ არაფრისგან.


16. სულს ფლობენ ცხოველებიც და მცენარეებიც, ისინი "გასულიერებულნი" არიან (არქიეპ. ლუკა (ვოინო-იასენეცკი). Лука (Войно-Ясенецкий) архиеп. Дух, душа, тело. – М., 1994. გვ. 71-77), ამასთან ამტკიცებენ, რომ ცხოველთა სული უკვდავია (იქვე. გვ. 88).
 
ძველქრისტიან ავტორთაგან რაღაც მსგავსს წერდა ტატიანე: "არის სული ვარსკვლავებში, ანგელოზებში, სული მცენარეებში, სული ადამიანებში, სული ცხოველებში; და თუმც ის ერთი და იგივეა, საკუთარ თავში აქვს განსხვავებები" (Татиан. Речь против эллинов // Сочинения древних христианских апологетов. – СПб., 1999, с. 10-45). მთლიანობაში წმიდა მამათა ტრადიცია თანმიმდევრულად და ცალსახად აკრიტიკებს მთელი ბუნების გასულიერების (მითუმეტეს სულდგმულობის) იდეას. "სამყაროს სულის" იდეის კრიტიკის შესახებ ჩვენ ვისაუბრებთ ქვემოთ.
 
რაც შეეხება "ცხოველთა სულის უკვდავებას", ჩვენი აზრით, სრულიად სამართლიანია ერთი თანამედროვე ავტორის მტკიცება: "არქიეპისკოპოს ლუკა ვოინო-იასენეცკის აზრი ცხოველთა სულის უკვდავებაზე არ შეესაბამება წმიდა მამათა საერთო სწავლებას, ისევე როგორც მისი აზრი ადამიანის სულიერი მოღვაწეობის იმ ელემენტების მოკვდავობაზე, რომლებიც სხეულის სიცოცხლესთან არიან დაკავშირებულნი" (Иерей Коржевский Вадим. Пропедевтика аскетики. Компендиум по православной святоотеческой психологии. – М.: Центр Информационных Технологий Информатики и Информации, 2004, с. 138).
 
მეტიც, წმიდა მამათა თვალსაზრისიდან გამომდინარე მცენარები სიცოცხლის განვითარების უდაბლეს საფეხურს წარმოადგენენ და არ ფლობენ არს მშვინვას და არც სულს:
 
"თუმცა მცენარეებსა და ხეებზე საზრდოობისა და აღორძინების ძალის გამო ცოცხალი ითქმება, მაგრამ ცოცხალნი და მშვინვიერნი მაინც არ არიან" (წმიდა ბასილი დიდი - ჰომილიები ექვსი დღისათვის. ჰომილია VII. ქვეწარმავალთა შესახებ. // Василий Великий. Беседы на Шестоднев. Беседа 7).
 
"სიტყვა გვასწავლის... რომ სამი სახისაა სიცოცხლისეული და სულიერი ძალა. პირველი ძალა - მზრდელი და მკვებავია, რომელიც მხოლოდ იმას იძლევა, რაც ზრდას სჭირდება; ამას ბუნებრივი, მაცოცხლებელი ძალა ეწოდება და მცენარეებში იხილვება, ოღონდაც უგრძნობელია. გარდა ამისა, არის სიცოცხლის სხვა სახეც, რომელიც პირველს მოიცავს, მაგრამ მას გრძნობათამიერ მართვასაც შესძენს; ამგვარ ძალას პირუტყვებში ვხედავთ. ისინი არა მარტო იკვებებიან და იზრდებიან, არამედ აღქმის უნარი აქვთ და გრძნობითი მოქმედებებიც (ენერგიები) ახასიათებთ. ხოლო უკანასკნელი (სრულყოფილი) სიცოცხლე სიტყვიერი ბუნების სხეულებში, ანუ ადამიანებში იმყოფება: ის მკვებავია, მგრძნობელია და გონების მიერ მართული სიტყვის თანაზიარია" (Григорий Нисский. Об устроении человека. Пер., прим. и послесл. В. М. Лурье. М.: Аксиома, Мифрил, 1995., с. 22-23).
 
ამრიგად, სულის მყოფობა მცენარეებში საკმაოდ პრობლემურია მართლმადიდებლური ღვთისმეტყველების თვალსაზრისით. და პირიქით, რაიმე განსაკუთრებულის მიკუთვნება მცენარეებისთვის ახასიათებდა ზოგიერთ სექტას, რაც თავის დროზე შენიშნა ჯერ კიდევ იოანე დამასკელმა. ის წერდა "ილიოტროპიტების" სექტაზე: "ისინი ამბობენ, რომ ე. წ. ილიოტროპული მცენარეები, რომლებიც ყოველთვის მზისკენ მიიქცევენ პირს, თავის თავში შეიცავენ რაღაც ღვთაებრივ ძალას, რომელიც მოქმედებს მათში და აღასრულებინებს კიდეც ამგვარ მოძრაობებს; ამის გამო ილიოტროპიტები თაყვანს სცემდნენ ამგვარ მცენარეებს, რადგან არ ესმოდათ, რომ ამ მცენარეებში შემჩნეული მოძრაობა მზის სხივებისკენ მხოლოდ ბუნების კანონთა გამოა" (Иоанн Дамаскин. О ста ересях вкратце. 2002, с. 149 // Полное собрание творений св. Иоанна Дамаскина : Пер. с греч. Т. 1-. – Санкт-Петербург: Имп. С.-Петерб. духов. акад., 1913-. / Т. 1. 89. Илиотропиты).
 
მცენარეები არა თუ უსულონი არიან, მათ მშვინვაც კი არ გააჩნიათ - პირუტყვთაგან განსხვავებით. აი რას წერდა ამის შესახებ ანტონი დიდი: "ამას კი, რასაც ახლა გეტყვით, მე იმათ წინააღმდეგ ვამბობ, რომლებიც კადნიერდებიან  და ამტკიცებენ - მცენარეებსა და ბალახ-ბულახს სული თუ სამშვინველი აქვთო. ამგვართა წინააღმდეგ ვიტყვი, რომ მცენარეებს ღმრთისგან ბუნებრივი სიცოცხლე აქვთ მინიჭებული, და არათუ სული, არამედ სამშვინველიც არამც და არამც არა აქვთ. ადამიანი გონიერ ცხოველად იწოდება  იმიტომ, რომ იგიც ცხოველთა მსგავსად  ხორციელად იშვება, იზრდება, ცოცხლობს და ბოლოს კვდება, მაგრამ არ შეიძლება ამის გამო ისიც ვამტკიცოთ, რომ ყოველივე ამგვარს, რაც ხორციელად იშვება, ირდება, ცოცხლობს და კვდება, ადამიანის მსგავსად სული აქვს. ცოცხალი არსებანი ღმრთის ქმნილებათაგან ოთხი სხვადასხვა სახისაა: ერთნი უკვდავნი და განსულიერებულნი არიან ღმერთის მიერ - ასეთებად ზეციურ ანგელოზებს ვჰგონებთ; სხვებს ღმრთისგან გონიერება, სული და სამშვინველი აქვთ მინიჭებული - ესევითარნი ჩვენ ვართ, ადამიანები; მესამეთ ღმერთმა მხოლოდ სამშვინველი, ხორციელი სიცოცხლე მიანიჭა - ამგვარნი არიან ცხოველნი, ფრინველები, თევზნი, ქვეწარმავალნი და მისთანანი; და ბოლოს მეოთხე სახის ქმნილებას მხოლოდ ფიზიკური სიცოცხლე აქვს მინიჭებული - ასეთნი კი მცენარეები არიან. სიცოცხლე მცენარეებში სამშვინველის გარეშეც არსებობს, გონიერებისა და უკვდავების გარეშეც. ასე, რომ, არაფერს არ ძალუძს იარსებოს სიცოცხლის გარეშე, ადამიანის სული კი მარად მოძრავი და უკვდავია" (Добротолюбие. Т 1. 4-ое изд. М. Изд-во. Сретенского монастыря. 2010. Стр. 86-87 // ქართ.: სწავლანი კეთილზნეობისა და წმიდა ცხოვრებისათვის წმიდა მამის ანტონი დიდისა. § 166. საქ. საეკლ. კალენდ. 1991 წ. გვ. 250-251).
 
მეტიც, პირუტყვებს სრულფასოვანი სულიც არა აქვთ - ამ სიტყვის სრული გაგებით: "ზოგიერთი სულიერი ენერგია, რომელიც მცენარეებში არსებობს, გრძნობით მოძრაობებამდე ვერ აღწევს. ზოგიერთი სულიერი ძალა პირუტყვებში ვლინდება, მაგრამ ვერც ის მიდის ბოლომდე და სიტყვისა და გონიერების ნიჭს ვერ იტევს. ამიტომაც ვამბობთ, რომ ჭეშმარიტი და სრულყოფილი სული გააჩნია ადამიანს, რომელიც შეიცნობა ყველა ენერგიის მიხედვით. ხოლო სხვა დანარჩენს, რაც სიცოცხლის თანაზიარია, ჩვეულებისდა მიხედვით ვუწოდებთ გასულიერებულთ..." (Григорий Нисский. Об устроении человека. Пер., прим. и послесл. В. М. Лурье. М.: Аксиома, Мифрил, 1995, с. 110).


გაგრძელება იქნება.

წყარო: Зенько Юрий Михайлович. Проблемное поле православной антропологии и психологии: общая постановка задач и проблем[недоступно]. Доклад в Московской духовной академии // Проблемное поле православной антропологии и психологии: общая постановка задач и проблем.
Назад к содержимому