ლიტურგიკა - ევქარისტიაში მორწმუნეთა მონაწილეობის შესახებ - აპოკალიფსისი

I. ზიარებისა და მისთვის მომზადების პრაქტიკა ეკლესიის ისტორიაში იცვლებოდა და სხვადასხვა ფორმას იძენდა.

ჯერ კიდევ სამოციქულო ხანაში ეკლესიაში დამკვიდრდა ტრადიცია, ევქარისტია აღესრულებინათ ყოველ კვირა დღეს (ხოლო შესაძლებლობისამებრ — უფრო ხშირადაც: მაგალითად, მოწამეთა ხსენების დღეებში), რათა ქრისტიანებს მუდმივად ყოფილიყვნენ ქრისტესთან და ერთმანეთთან თანაზიარობაში (იხ., მაგ., 1 კორ. 10, 16–17; საქ. 2, 46; საქ. 20, 7). ადგილობრივი თემის ყველა წევრი მონაწილეობდა ყოველკვირეულ ევქარისტიაში და ეზიარებოდა, ხოლო სათანადო საფუძვლის გარეშე ევქარისტიულ ერთობაში მონაწილეობაზე უარის თქმა იწვევდა საყვედურს: "ყველა მორწმუნე, რომელიც ეკლესიაში შედის, წმიდა წერილს ისმენს, მაგრამ ბოლომდე არ ესწრება ლოცვასა და წმიდა ზიარებას, როგორც ეკლესიაში უწესობის ჩამდენი, საეკლესიო თანაზიარებისგან განყენებულ იქნეს" (მოციქულთა 9-ე კანონი). პირველქრისტიანული პრაქტიკა, რომელიც ითვალისწინებს ზიარებას ყოველ საღმრთო ლიტურგიაზე, დღესაც იდეალად რჩება და ეკლესიის გადმოცემის ნაწილს წარმოადგენს.

ამასთანავე, ეკლესიის რაოდენობრივმა ზრდამ III და განსაკუთრებით IV საუკუნეებში გამოიწვია ცვლილებები, მათ შორის ლიტურგიკულ ცხოვრებაშიც. მოწამეთა ხსენების დღეებისა და დღესასწაულების რიცხვის ზრდასთან ერთად, ევქარისტიული კრებები სულ უფრო ხშირად აღესრულებოდა, ხოლო მათზე ყოველი ქრისტიანის დასწრება მრავალთა მიერ სასურველად, მაგრამ სავალდებულოდ აღარ ითვლებოდა — ისევე, როგორც ზიარებაში მონაწილეობა. ამის საპირისპიროდ, ეკლესიამ შემდეგი კანონიკური ნორმა დააწესა: "ყველა, ვინც შევა ღმრთის ეკლესიაში, მოისმენს საღმრთო წიგნებს, მაგრამ არ ეზიარება ერის საერთო ლოცვას, ან თავს აარიდებს წმინდა მადლობის ზიარებას (ევქარისტიას) უწესოების გამო, უნდა განიდევნოს ეკლესიიდან, სანამ არ აღიარებს [თავის შეცდომას], არ გამოიღებს სინანულის ნაყოფს და არ ითხოვს პატიებას. ამგვარად მიიღებენ ისინი შენდობას" (ანტიოქიის კრების მე-2 კანონი).

მიუხედავად ამისა, წმიდა საიდუმლოთა მისაღებად მუდმივი მზადყოფნის მაღალი იდეალი მრავალი ქრისტიანისთვის ძნელად მისაღწევი აღმოჩნდა. ამიტომ, უკვე მეოთხე საუკუნის წმიდა მამათა თხზულებებში გვხვდება მოწმობები სხვადასხვა პრაქტიკის თანაარსებობის შესახებ ზიარების სიხშირესთან დაკავშირებით. კერძოდ, წმიდა ბასილი დიდი კვირაში ოთხჯერ ზიარებაზე ლაპარაკობს, როგორც დამკვიდრებულ ნორმაზე: "ყოველდღიური ზიარება და ქრისტეს წმინდა ხორცისა და სისხლის მიღება კარგია და სასარგებლო, როგორც მან თავად თქვა ნათლად: "ვინც ჭამს ჩემს ხორცს და სვამს ჩემს სისხლს, ექნება სიცოცხლე საუკუნო" (იოანე 6:54). ... თითოეულ კვირას ჩვენ ოთხჯერ ვეზიარებით: უფლის დღეს - კვირას, ოთხშაბათს, პარასკევს და შაბათს, და სხვა დღეებშიც, თუკი რომელიმე წმინდანის ხსენებაა" (წერილი 93 (89). პატრიცი ქალბატონის, კესარიას მიმართ, ზიარების შესახებ).

ნახევარ საუკუნეზე ნაკლები ხნის შემდეგ წმიდა იოანე ოქროპირი აღნიშნავს, რომ მრავალი — მათ შორის ბერ-მონაზვნებიც — წელიწადში მხოლოდ ერთხელ ან ორჯერ ეზიარებოდნენ: "მრავალი ეზიარება ამ მსხვერპლს წელიწადში ერთხელ, სხვები — ორჯერ, ზოგიერთნი კი — რამდენჯერმე. ჩვენი სიტყვები ყველას ეხება: არა მხოლოდ აქ დამსწრეთ, არამედ უდაბნოში მოღვაწეთაც, — რამეთუ ისინიც წელიწადში ერთხელ ეზიარებიან, ხშირად კი — ორ წელიწადში ერთხელ. მაშ, ვინ მოვიწონოთ? ისინი, ვინც (ეზიარებიან) წელიწადში (ერთხელ), თუ ისინი, ვინც ხშირად, თუ ისინი, ვინც იშვიათად? არც პირველნი, არც მეორენი და არც მესამენი, არამედ ისინი, ვინც სუფთა სინდისით, წმიდა გულითა და უმწიკვლო ცხოვრებით ეზიარებიან. ასეთნი ყოველთვის მიეახლონ; ხოლო სხვები (არ უნდა ეზიარონ) წელიწადში ერთხელაც კი" (საუბრები ებრაელთა მიმართ ეპისტოლეზე 17:4).

IV საუკუნეში საბოლოოდ დამკვიდრდა ჯერ კიდევ ნიკეამდელ ეპოქაში ჩამოყალიბებული სავალდებულო ევქარისტიული მარხვის ნორმა — სრული თავშეკავება საკვებისა და სასმელისგან ზიარების დღეს, ქრისტეს წმიდა საიდუმლოთა მიღებამდე: "მსხვერპლი არავინ შეწიროს საკურთხეველზე, გარდა მმარხველი კაცებისა" (კართაგენის კრების 41-ე (50-ე) კანონი; დადასტურებულია ტრულის კრების 29-ე კანონით). თუმცა უკვე IV-V საუკუნეთა მიჯნაზე ზოგიერთი ქრისტიანი ზიარებას უკავშირებდა არა მხოლოდ ლიტურგიამდელი ევქარისტიული თავშეკავების დაცვას, არამედ, წმიდა იოანე ოქროპირის მოწმობით, დიდი მარხვის პერიოდსაც. თავად მღვდელმთავარი მოუწოდებს უფრო ხშირი ზიარებისკენ: "გევედრები, მითხარი: წელიწადში ერთხელ რომ ეზიარები, ნუთუ მართლა ფიქრობ, რომ ორმოცი დღე საკმარისია ამ მთელი პერიოდის ცოდვათაგან განსაწმენდად? და მერე, ერთი კვირის გასვლის შემდეგ, ისევ უბრუნდები წინანდელს? მითხარი: ხანგრძლივი ავადმყოფობისგან ორმოცი დღის განმავლობაში რომ გამოჯანმრთელებულიყავი და შემდეგ ისევ ის საკვები მიგეღო, რამაც ავადმყოფობა გამოიწვია, განა არ დაკარგავდი წინა შრომასაც? ცხადია, რომ ასეა. თუ ფიზიკური (ჯანმრთელობა) ასეა მოწყობილი, მით უმეტეს — ზნეობრივი. <…> (სულ რაღაც) ორმოც — და ხშირად არც კი ორმოც — დღეს უძღვნი სულის ჯანმრთელობას და ფიქრობ, რომ ღმერთს სათნოეყავ? <...> ამას იმისთვის კი არ ვამბობ, რომ წელიწადში ერთხელ მიახლოება აგიკრძალოთ, არამედ უფრო იმის სურვილით, რომ ყოველთვის მიეახლოთ წმიდა საიდუმლოებს" (საუბრები ებრაელთა მიმართ ეპისტოლეზე 17, 4).

ბიზანტიაში, XI-XII საუკუნეებისთვის, სამონაზვნო გარემოში დამკვიდრდა ტრადიცია, რომლის მიხედვითაც ეზიარებოდნენ მხოლოდ წინასწარი მომზადების შემდეგ. ეს მომზადება მოიცავდა მარხვას, სინდისის გამოცდას მონასტრის მოძღვართან და ზიარების წინ განსაკუთრებული სალოცავი განაწესის წაკითხვას, რომელიც სწორედ ამ ეპოქაში ჩაისახა და დაიწყო განვითარება. ამ ტრადიციას შეეწყვნენ კეთილმსახური ერისკაცებიც, ვინაიდან მართლმადიდებლობაში სამონაზვნო სულიერება ყოველთვის იდეალად აღიქმებოდა. ყველაზე მკაცრი სახით ეს ტრადიცია წარმოდგენილია, მაგალითად, რუსული ტიპიკონის (32-ე თავი) მითითებაში, რომელიც, ბერძნულისგან განსხვავებით, ზიარების წინ სავალდებულო შვიდდღიან მარხვას ითვალისწინებს.

1699 წელს რუსული კურთხევანის შემადგენლობაში შევიდა სტატია სახელწოდებით "სასწავლო ცნობა". მასში, კერძოდ, მოცემულია მითითება წმიდა ზიარებისთვის მომზადების სავალდებულო ვადის შესახებაც: ოთხ მრავალდღიან მარხვაში ზიარება შეუძლიათ ყველა მსურველს, მარხვებს გარეთ კი საჭიროა შვიდდღიანი მარხვა, თუმცა ეს ვადა შეიძლება შემცირდეს: "ხოლო თუ ოთხი ჩვეულებრივი მარხვის გარდა სხვა დროსაც ინებებენ წმიდა ზიარებას, შვიდი დღე იმარხულონ წინასწარ, საეკლესიო და საშინაო ლოცვებში მყოფნი (ეს კი არა აუცილებლობისგან: აუცილებლობის შემთხვევაში კი მხოლოდ სამი ან ერთი დღე იმარხულონ)".

პრაქტიკაში, წმიდა ზიარებისთვის მომზადებისადმი უკიდურესად მკაცრ მიდგომას, რომელსაც დადებითი სულიერი მხარეებიც გააჩნდა, ისიც მოჰყვებოდა, რომ ზოგიერთი ქრისტიანი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში არ ეზიარებოდა და ამას ღირსეული მომზადების აუცილებლობით ასაბუთებდა. იშვიათი ზიარების ასეთი პრაქტიკის საწინააღმდეგოდ იქნა მიღებული ნორმა რუსეთის იმპერიის ყველა ქრისტიანს წელიწადში სულ მცირე ერთხელ მაინც აუცილებლად მიეღო ზიარება, რომელიც "სულიერ რეგლამენტში" (1) ასეა წარმოდგენილი: "ვალდებულია ყოველი ქრისტიანი, ხშირად, ან თუნდაც წელიწადში ერთხელ მაინც ეზიაროს წმიდა ევქარისტიას. რამეთუ ეს არის ჩვენი უმშვენიერესი მადლობა ღვთისადმი, მაცხოვრის სიკვდილით ჩვენთვის მოპოვებული დიდებული ხსნისთვის... ამიტომაც, თუ აღმოჩნდება, რომ რომელიმე ქრისტიანი საკმაოდ განეშორება წმიდა ზიარებას, და ამით თვითონვე აჩვენებს, რომ არ არის ქრისტეს სხეულში, ესე იგი, ეკლესიასთან თანაზიარობაში არ იმყოფება".

XIX საუკუნესა და XX საუკუნის დასაწყისში ღვთისმოშიში ადამიანები ცდილობდნენ ოთხივე მრავალდღიანი მარხვის დროს მაინც ყოფილიყვნენ ზიარებულნი. იმდროინდელი მოღვაწეები, რომელთა შორისაც იყვნენ თეოფანე დაყუდებული და სხვები, წმიდა საიდუმლოებათა კიდევ უფრო ხშირი ზიარებისკენ მოუწოდებდნენ. ეპ. თეოფანეს თქმით: "საზომი (ზიარებისა) თვეში ერთხელ ან ორჯერ — ყველაზე ზომიერია", თუმცა უფრო ხშირი ზიარების მიმართაც "ვერანაირ საყვედურს ვიტყვით" (Святитель Феофан Затворник. Письма. V, 757). ყოველმა მორწმუნემ შეიძლება იხელმძღვანელოს ამ მოღვაწის შემდეგი სიტყვებით: "წმიდა საიდუმლოთ ეზიარეთ უფრო ხშირად, როგორც სულიერი მამა დაგრთავთ ამის ნებას, ოღონდ ეცადეთ, ყოველთვის მიეახლოთ როგორც სათანადო მომზადებით, ხოლო უმთავრესად, — შიშითა და კრძალვით, რათა, მიჩვევის გამო, გულგრილი მიახლოვება არ დაგჩემდეთ" (Святитель Феофан Затворник. Письма. IV, 693).

XX საუკუნის დევნულობის წლებში ეკლესიის აღმსარებლურმა ღვაწლმა მრავალ სასულიერო პირსა და ეკლესიის შვილს უბიძგა თავიდან გაეაზრებინათ მანამდე არსებული იშვიათი ზიარების პრაქტიკა. კერძოდ, 1931 წელს დროებითმა საპატრიარქო სინოდმა 13 მაისის დადგენილებით მიუთითა: "მართლმადიდებელ ქრისტიანთა ხშირი ზიარების შესაძლებლობის, ხოლო მათ შორის სულიერად წარმატებულთათვის — ყოველკვირეული ზიარების სურვილი მისაღებად იქნას მიჩნეული".

დღეისთვის მრავალი მართლმადიდებელი გაცილებით ხშირად ეზიარება, ვიდრე ქრისტიანთა უმრავლესობა ეზიარებოდა რევოლუციამდელ რუსეთში. თუმცა ხშირი ზიარების პრაქტიკა არ შეიძლება ავტომატურად გავრცელდეს აბსოლუტურად ყველა მორწმუნეზე, რამეთუ ზიარების სიხშირე უშუალოდ არის დამოკიდებული ადამიანის სულიერ-ზნეობრივ მდგომარეობაზე, რათა, წმიდა იოანე ოქროპირის სიტყვისამებრ, მორწმუნენი მიეახლონ წმიდა საიდუმლოთა ზიარებას "სუფთა სინდისით, რამდენადაც ეს ჩვენთვის შესაძლებელია" (სიტყვა იუდეველთა წინააღმდეგ. სიტყვა III, 4).