პაპიზმის მეტასტაზები მართლმადიდებლობაში
და ეკლესიის კრებითობაბიზანტიური პატრიარქიზმი, პენტარქიული მწვალებლობა, ბერძნული ეთნოფილეტიზმი, რუსული ნიკონიანელობა, სინოდალური ოლიგარქიზმი, სერგიანელობა
ნაწილი IV
პაპიზმის შეღწევა რუსეთის ეკლესიაში პატრიარქ ნიკონის დროიდან
საეკლესიო ურთიერთობები რუსეთის ეკლესიისა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოსთან დამყარდა ზომიერი გრეკოფილობის გავლენით, რომელიც თავიდან გამოიხატებოდა რუსების მიერ ყოველივე ბერძნულის ბრმა კოპირებით, რომელიც იდეალიზირებული ჰყავდათ. ხაზს გავუსვამთ - ხდებოდა გვიანდელი ბიზანტიური, და არა ძველ-საეკლესიო წეს-განგებების კოპირება.
როგორც ზემოთ აღინიშნა, ჩვენში (რადგან ავტორი რუსია იგულისხმე რუსეთში - "აპოკ." რედ.) გრეკოფილობის ძლიერი ამოხეთქვა მოხდა ალექსი მიხეილის ძის მეფობის დროს, რომელიც ოცნებობდა თავისი ძალაუფლების ქვეშ გაეერთიანებინა მთელი ქრისტიანული აღმოსავლეთი და თურქების ბატონობისგან გაეთავისუფლებინა კონსტანტინოპოლი. აღმოსავლეთის წეს-ჩვეულებათა უნიფიკაცია მას თავისი პოლიტიკის უმთავრეს შემადგენელ ნაწილად მიაჩნდა. მაგრამ მისმა რეფორმატორულმა საქმიანობამ რუსი ხალხის მასებში უკურეაქცია გამოიწვია. პირისპირ გადააწყდა რა ბერძნულ ფსევდო-ღვთისმოსაობას, რუსი ხალხი საკმაოდ იმედგაცრუებული დარჩა, და რომ არა სახელმწიფოს რეპრესიული ზომები, რეფორმები რუსეთში ვერ განვითარდებოდა და ვერ დამკვიდრდებოდა.
ნიკონის რეფორმამ გამოიწვია არა მარტო გრეკოფილობის შესუსტება რუსი საეკლესიო ერის ცნობიერებაში, არამედ ბიძგი მისცა განსაკუთრებულ ძველმოწესეობრივ პოლემიკურ ლიტერატურას, რომელიც უარყოფდა საეჭვო თეორიას ბერძნული ღვთისმოსაობის უპირატესობაზე რუსულ ღვთისმოსაობასთან შედარებით. შემდეგში საეკლესიო ხელისუფლებას არაერთხელ უწევდა ხალხის დარწმუნება იმაში, რომ რუსული და ბერძნული ეკლესიები სარწმუნოებრივად ერთი და იგივე ეკლესიებია, რისი დაჯერება მრავალ რუს ადამიანს არ სურდა.
რუსეთის ეკლესიის სახელწოდების ოფიციალურად "ბერძნულ-რუსულ" (Греко-Российская) ეკლესიად გადარქმევა მოწმობს მორწმუნეთა გონებაში ამ თეორიის გაძლიერებულ შთაგონებაზე, როგორც ნიკონიანური რეფორმის უმთავრეს საფუძველზე. ყველასთვის ნათელი იყო, როგორც კი სარწმუნოებრივ და საწესჩვეულებო საკითხებში ბერძნული უპირატესობის ქიმერა შეწყვეტს ბატონობას ხალხურ ცნობიერებაზე, დადგება ნიკონიანელობის სრული კრახი, ხოლო სახელმწიფო მოაკლდება თავისი იმპერიული გეგმების საფუძვლებს, რომლის მიხედვითაც მას უცხოტომელთა მძლავრებისგან უნდა გაეთავისუფლებინა მთელი ქრისტიანული აღმოსავლეთი.
აი მიზეზები, რომელთა გამოც ოფიციალური საეკლესიო ხელისუფლება იძულებული იყო ყოველი ღონე ეხმარა, რათა დაეცვა ნიკონიანელობის იდეოლოგიური ბაზა და მოეფიქრებინა ათასგვარი გამართლებანი. მაგრამ, XIX ს-ში გრეკოფილურ განწყობებს მორიგი დარტყმა მიადგა. ის გამოწვეული იყო მით, რომ რუსი ხალხი ახლოს გაეცნო თურქულ-ფანარიოტული უღლის ქვეშ მყოფი ერთმორწმუნე სლავების სავალალო მდგომარეობას, რომელშიც უსაშინელესი როლი ეპყრა ბერძნულ საეკლესიო იერარქიას, კონკრეტულად კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს.
სლავოფილურმა მსოფლმხედველობამ ხარისხობრივად მიიღო ახალი იმპულსი. ამან გამოიწვია ის, რომ XX ს-ის დასაწყისში რუსეთის ეკლესიის საუკეთესო წარმომადგენლები ცდილობდნენ პანელინიზმის იდეოლოგიური მარწუხებისგან და ნიკონიანური შტამპებისგან გათავისუფლებას, რომელთაც მათ თავს ახვევდნენ ორნახევარი საუკუნის განმავლობაში. ვიღაცა იმასაც კი აცხადებდა, რომ თურქებისგან კონსტანტინოპოლის გათავისუფლების შემდეგ სამეფო ქალაქის საპატრიარქო ტახტზე უნდა დამჯდარიყო რუსი, და არა ბერძენი პატრიარქი (1).
________________
1. ასე მიიჩნევდა მიტრ. ანტონი (ხრაპოვიცკი), რომელიც წინადადებით გამოდიოდა რუსი პატრიარქი დაესვათ იერუსალიმის კათედრაზეც. იხ.: Никон (Рклицкий), архиеп. Жизнеописание блаж. митр. Антония… Т. Х, стр. 47.
________________
გრეკოფილობის ყველაზე ცუდი მემკვიდრეობა, რომელიც რუსეთში მართლმადიდებლობის ბიზანტიური ფორმების მიღებასთან ერთად შეითვისეს, გახდა საეკლესიო მოწყობაში პაპისტური საწყისების თანდათანობითი აღზევება. ერთი მხრივ, რუსეთში, XVI ს-ში პატრიარქობის დაფუძნების გზით, გამოიხატებოდა ბერძნული ეკლესიისგან რუსეთის ეკლესიის სრული დამოუკიდებლობის სწრაფვა. მაგრამ მეორე მხრივ შეუძლებელია არ შევნიშნოთ, რომ თავისთავად პატრიარქობის ინსტიტუტი არ იყო განწყობილი კრებითობისადმი. მით უფრო, რომ პატრიარქობის ფორმა კვლავ გვიანბიზანტიური საეკლესიო რჯულმდებლობიდან და პრაქტიკიდან იყო ნასესხები მთელი თავისი უარყოფითი მხარეებით. ხოლო თუ გავითვალისწინებტ, რომ პენტარქიის შესახებ სწავლების თანახმად, რუსეთის საპატრიარქო ცვლიდა რომის საპატრიარქოს, რომელიც უკვე სქიზმაში იყო, ამან კიდევ უფრო დაუმატა პაპისტური ამბიციები მოსკოვის ახალგამომცხვარ პატრიარქს, რასაც ასევე წინ უძღოდა რუსეთის სახელმწიფოს პოლიტიკური გაძლიერება.
რუსულ საპატრიარქო ტახტზე ჩვენი პირველი შინგამოზრდილი პაპი საერთო აღიარებით გახლავთ პატრ. ნიკონი, ეროვნებით მორდოველი. მისი ზნეობრივი თვისებები სრულად შეესაბამებოდა დასავლეთის ყაიდის პაპისტურ მენტალიტეტს. ისტორიკოსებისა და თვითმხილველების შეფასებით, ის იყო უკიდურესად პატივმოყვარე, დიდგულა, ყოყოჩა და ქედმაღალი, იყო უხეში, სასტიკი და ხარბი - ანუ მას ჰქონდა ყველა თვისება იმისთვის, რათა გამხდარიყო ნამდვილი საეკლესიო ტირანი.
ის იყო არა მარტო რუსული პაპიზმის მერცხალი, არამედ მისი ყველაზე უკიდურესი ფორმის - პაპო-ცეზარიზმის სულისჩამდგმელი. როგორც ეკლესია, ასევე სახელმწიფო მას საკუთარ სამემკვიდრეო მამულად მკიაჩნდა, რომელიც მისი განკარგულებების უსიტყვო და უკონტროლო მორჩილებაში უნდა ყოფილიყვნენ. თავისი დესპოტიზმით მან აღაშფოთა არა მარტო მეფე, არამედ საკუთარი თავის წინააღმდეგ განაწყო მთელი იმდროინდელი რუსული საზოგადოება და ეკლესია. მისმა დამხობამ შემსუბუქების ერთგვარი ამოსუნთქვა გამოიწვია მის მიერ დევნილ ძველმოწესეებშიც და მისი რეფორმების მომხრეებშიც.
უკვე თავის საპატრიარქო ღირსებაში აღსაყდრებისთანავე ნიკონმა მოითხოვა, რათა ყველა (გამონაკლისის გარეშე) დამორჩილებოდა მას "რასაც კი აუწყებდა საღმრთო დოგმატებსა და კანონებზე", და აიძულა მეფეც, თავად-აზნაურობაც და მთელი წმიდა კრებაც საზეიმოდ დაედოთ ამაში ფიცი (Каптерев Н. Ф. იქვე. Т. 2, стр. 123). ამიტ ნიკონმა საზეიმოდ გამოაცხადა თავისი უცდომელობა სარწმუნოებრივ საკითხებში. საეკლესიო-სახელმწიფოებრივი ურთიერთოებები, რომლებიც რუსეთში ჩამოყალიბდა, ნიკონს არანორმალურად მიაჩნდა და აუცილებლად მიიჩნევდა საპატრიარქო ძალაუფლება სამეფო ძალაუფლებაზე მაღლა აეწია.
1653 წლის აგვისტოდან თავის ოფიციალურ სიგელებში ნიკონმა თვითნებურად მიისაკუთრა "დიდი ხელმწიფის" ტიტული რითაც მეფეს გაუტოლდა, ფაქტიურად კი გულისხმობდა მეთაურობას მასზე. "ნიკონი არ აჩერებდა მათაც, ვისაც სურდა დიდი ხელმწიფე ეწოდებინა მისთვის, რის გამოც ამ ტიტულს მას სულ უფრო და უფრო ხშირად განუკუთვნებდნენ. ხელმწიფე არა თუ არ ეწინააღმდეგებოდა ამას, არამედ თვითონაც, სხვების მსგავსად, დაიწყო ნიკონის წოდება დიდ ხელმწიფედ, რადგან ყოველმხრივ სურდა პატივი მიეგო და განსაკუთრებულ სიმაღლეზე აეყვანა მის მიერ გაღმერთებული "განსაკუთრებული მეგობარი" (იქვე. გვ. 137).
რადგან სურდა დოგმატურადაც გაემყარებინა "დიდ ხელმწიფედ" საკუთარი თავის გამოცხადება, ნიკონმა გამოიყენა არა მარტო ბიზანტიური რჯულმდებლობა, არამედ ლათინურ ცრუსწავლებებსაც არ მოერიდა. ასე, მაგალითად, ნიკონი იზიარებდა შეხედულებას, რომლითაც გამოდიოდა ინოკენტი III (1198-1216), პაპიზმის დიდი გარდამქმნელი მისი უსიტყვო პრიმატობის თვალსაზრისით. მისი სწავლების თანახმად პატრიარქი მსგავსია მზისა, რომელიც ანათებს მთელ სამყაროს, ხოლო საერო ძალაუფლება - მთვარე, რომელსაც საკუთარი ნათელი არ გააჩნია, არამედ ირეკლავს მას მზისგან.
ამ თეორიამ დასავლეთში, როგორც ცნობილია, გამოიწვია ის, რომ პაპებმა მათთვის დამახასიათებელი სამღვდლო უფლებამოსილებების გარდა საერო ძალაუფლებაც მიიღეს და ყველა გავლენიან დასავლელ ხელმწიფეზე ამაღლდნენ.
როგორც ვხედავთ, ნიკონის მიერ "დიდი ხელმწიფის" საერო ტიტულის მიღება, სამეფო რეგალიების მისაკურება და ტარება (როგორც ოდესღაც აკეთებდა ამას პატრ. მიქაელ კერულარიოსი), ზემოთხსენებულ სწავლებასთან ერთად, საკმაოდ თანხმიერი და ორგანული იყო პაპისტურ მწვალებლობასთან. "საეკლესიო ხელისუფლების საკუთარ განმარტებაში, რომ ის აღემატება მეფის ძალაუფლებას, - აღნიშნავს პროფ. ს. ზენკოვსკი,- ნიკონი სრულიად დაშორდა ხელისუფლებათა სიმფონიის ბიზანტიურ და რუსულ ტრადიციას და კათოლიკური ეკლესიის იმ თვალსაზრისზე დადგა, რომელსაც XI-XIII საუკუნეებში, იმპერატორთან ინვესტიტურისთვის ბრძოლაში გადმოსცემდნენ მას რომის პაპები. ის თითქმის სიტყვა-სიტყვით იმეორებდა პაპისტური ძალაუფლების არგუმენტებს, როდესაც წერდა, რომ რადგან მეფეები მღვდელმთავართაგან იღებენ ცხებას, ძალაუფლებასაც ეკლესიისგან იღებენ, ამიტომაც მათ, თავიანთი ღირსებისა და სულიერი ძალის მიხედვით, ეპისკოპოსებზე ნაკლები ძალა გააჩნიათ და მათზე დაბლა იმყოფებიან" (Зеньковский С. Русское старообрядчество. М. 1995, стр. 232).
ხაზს უსვამდა რა მოსკოვის საპატრიარქოს, როგორც რომის კათედრის ჩამნაცვლებელის მნიშვნელობას პენტარქიულ სისტემაში, ნიკონი პაპის ტიარის მსგავს მიტრას ატარებდა, ხოლო მისი ჩექმები მორთული იყო ჯვრებით, ზუსტად ისე, როგორც ეს აქვს რომის პონტიფიკოსს (См. Шляпкин И. А. Св. Димитрий Ростовский и его время. СПб 1891, стр. 64) (2).
________________
2. ჯვრები ფეხსაცმელებზე გამოისახებოდნენ იმისთვის, რათა პაპის ფეხების კოცნისას მათ შეხებოდნენ. იხ. იქვე.
________________
"როდესაც დიდი ხელმწიფე გახდა, ნიკონი უკიდურესად ამაყად და ზიზღითაც კი ეკიდებოდა თავის თანამსახურებს და თანამოძმე მღვდელმთავრებს; ის მუდმივად აგრძნობინებდა მათ საკუთარ დიდ ძალაუფლებას და მათ სრულ დამოკიდებულებას მისგან... მეტიც. ნიკონი მღვდელმთავრებთან მიმართებაში თავს ნებას აძლევდა ყოფილიყო უხეში და პირდაპირ შეურაცხყოფა მიეყენებინა მათთვის... არსებითად ნიკონი არ აღიარებდა საპატრიარქო და სამღვდელმთავრო ხარისხების იგივეობას და თანასწორობას. მისი თქმით: "პატრიარქი ქრისტეს ხატია, ხოლო ქალაქის ეპისკოპოსები - 12 მოციქულთა სახეები არიან, ხოლო სოფლის ეპისკოპოსები - 70 მოციქულთა". ან კიდევ, მისი განცხადებით, "პირველი მღვდელმთავარი (ანუ პატრიარქი) ქრისტეს ხატია, მიტროპოლიტები, არქიეპისკოპოსები და ეპისკოპოსები მოციქულთა და მოწაფეთა ხატი"( Каптерев Н. Ф. Указ соч. Т. 2, стр. 149). ანუ, ნიკონის სწავლებით, პატრიარქი - ეს თვით ქრისტესთან მსგავსებაა, ხოლო ეპისკოპოსები მხოლოდ მოციქულთა.
ასეთი შეხედულებები უკვე ხლისტობას წააგავს. სწავლებას პატრიარქზე, რომელიც მხოლოდ და მხოლოდ თანასწორთა შორის პირველი ეპისკოპოსია, ნიკონის იდეოლოგიაში ადგილი არა აქვს. ის ძალიან შორს გაცდა თავის ბიზანტიელ წინამორბედებს, რომლებიც "მოკრძალებით" ასწავლიდნენ (პატრ. მეთოდე), რომ პატრიარქები - მოციქულთა მემკვიდრეები არიან. "ნიკონი სხვა მღვდელმთავრებს თავის თანასწორად არ აღიარებდა, - ის არ იყო მათი თანასწორი, არამედ "უმაღლესი" და მათთან შედარებით "მამების მამა", "უკიდურესი მღვდელმთავარი", როგორც საკუთარ თავს უწოდებდა, ხოლო ყველა სხვა დანარჩენი ეპისკოპოსი - მხოლოდ მისდამი დაქვემდებარებული მსახურია, რომელთა პატივის აყრა "უსიტყვოდ" შეუძლია ნებისმიერ მომენტში" (იქვე. გვ. 150).
პატრიარქი ნიკონი და მეფე ალექსი მიხეილის ძე
ნიკონის დამოკიდებულება უქვემოესი სასულიერო დასისადმი კიდევ უფრო დამამცირებელი იყო. სრულიად სამართლიანად უთითებს პროფ. ნ. ფ. კაპტერევი, რომ ნიკონის ბრძოლა, რათა სასულიერო ხელისუფლება დამოუკიდებელი ყოფილიყო საეროსგან "მხოლოდ საპატრიარქო ძალაუფლების აღზევების მიზანს" ეფუძნებოდა. ეს, კაპტერევის შენიშვნით, მტკიცებდა მით, რომ "ნიკონის დროს, რომელიც ერთი შეხედვით იბრძოდა რათა საეკლესიო ხელისუფლება დამოუკიდებელი ყოფილიყო სახელმწიფოსგან, სასულიერო დასის მდგომარეობა ყველა მიმართებით უმძიმესი და დაკნინებული იყო, ვიდრე მისი წინამორბედების დროს" (Там же, стр. 176-177). "მღვდლები, კლიროსის სხვა წევრებთან ერთად, პატრიარქ ნიკონის თვალში ისეთი უმნიშვნელო ერთეულები იყვნენ, რომ ის, რომელიც ეკლესიასა და სახელმწიფოში ესოდენ მაღლა იდგა, სულაც არ ფიქრობდა მცირედით მაინც ეზრუნა მათზე, მით უფრო საკუთარ საქმედ გაეხადა მათი პრობლემები..." (Там же, стр. 153).
ის არ აღიარებდა, რომ მღვდლებს ჰქონდათ "შეკვრისა და გახსნის" უფლება, და მას მხოლოდ ეპისკოპოსებს მიაწერდა. "ნიკონი სასტიკად უსწორდებოდა მის წინაშე რაიმეში შემცდარ ადამიანებს, უქვემდებარებდა მათ ყოველგვარ ტანჯვას და წამებას... მისი საკუთარი განცხადებით ისეც ხდებოდა, რომ ის, პატრიარქი, საკუთარი ხელით ცემდა დამნაშავე პირებს, და ზოგჯერ ეკლესიაში და საკურთხეველშიც კი. რაც განსაკუთრებით დამახასიათებელია მისთვის, გახლავთ ის, რომ ასეთი პირადი მუშტი-კრივი და ანგარიშსწორება ნიკონს სრულიად კანონიერ და პატრიარქისთვის შესაფერის ქმედებად მიაჩნდა" (Там же, стр. 162-163).
აგრეთვე, ნიკონის ეპოქის თანამედროვეები და მრავალი დოკუმენტური მოწმობა გვარწმუნებს, რომ ნიკონი, პატრიარქობის დროს, თავის უზარმაზარ საეკლესიო ძალაუფლებას, განსაკუთრებულ მდგომარეობას სახელმწიფოში და გავლენას მეფეზე, იყენებდა კოლოსალური ქონების მოსახვეჭად, რომელსაც ის ძველი მონასტრების გაკოტრებით, სხვათა მიწებისა და ასევე გლეხთა საკუთრების მითვისებით იხვეჭდა, რომელთაც შემდეგ საკუთარ მონებად აქცევდა.
შედეგად, ნიკონის პირად მფლობელობაში აღმოჩნდა 3 დიდი, მდიდრულად მორთული და კიდევ კიდევ 14 მასთან მიერთებული მცირე მონასტერი, ასევე მრავალი სოფელი, დაბა, უდაბნო, ტბა, სხვადასხვა სავარგული და ა. შ. ამ მეურნეობიდან ნიკონმა შეიქმნა განსაკუთრებული, დამოუკიდებელი სამფლობელო, სადაც ის იყო პატარა მეფე, რომელიც საკუთარი ჭკუით უსწორდებოდა ყველას, ვინც კი არ აღიარებდა მის ძალაუფლებას.
ასეთი იყო ნიკონის პატრიარქობის სახე და ასეთივე იყო მის მიერ რუსეთის ეკლესიაში წარმოებული საწესჩვეულებო-საღვთისმსახურებო რეფორმა, რომელიც მან განსაკუთრებული ძალადობითა და თვითნებობით დანერგა. ჩამოსული ბერძნების მაგალითზე, რომლებიც მხოლოდ ერთ, ანგარებიან მიზანს ემსახურებოდნენ, ნიკონმა, დაუფიქრებლად დაგმო, შეურაცხყო და დასწყევლა მთელი რუსული სიძველე, რუსული საეკლესიო ჩვეულებანი, რომელსაც მრავალსაუკუნოვანი ისტორია ჰქონდა. მისი ძალადობის უცხადესი მაგალითია - ანგარიშსწორება კოლომნის ეპისკოპოს პავლეზე, რომელიც მისი პირადი განკარგულების შესაბამისად განხორციელდა, რადგან ეპისკოპოსი პავლე ნიკონის საეკლესიო რეფორმატორობას ეწინააღმდეგებოდა. ეს სასტიკი ანგარიშსწორება შემდეგში ნიკონს 166-67 წლის კრებებზე ბრალად წაუყენეს. დანარჩენი იერარქები იმდენად დაშინებულები იყვნენ ნიკონის ამ საქციელით, რომ უკვე ვეღარც ბედავდნენ "ნიკონის წამოწყებათა" წინააღმდეგ წასვლას.
ნიკონის "დიდმა მეუფებამ", როგორც იქნა, სრული იმედგაცრუება გამოიწვია მეფე ალექსი მიხეილის ძეში, რომელმაც აღიარა, რომ დაუშვა დიდი შეცდომა, როდესაც სრულიად მფარველობდა მის ძალაუფლებისმოყვარეობას. მეფე დარწმუნდა, რომ ნიკონის ქმედებები მხოლოდ თვით სამეფო ძალაუფლების პრესტიჟის დაკნინებისკენ მიემართება, თანაც, ამავდროულად, მას არანაირი სარგებლობა არ მოჰქონდა არც სახელმწიფოსთვის და არც საზოგადოებისთვის.
მოხდა სამეფო და საპატრიარქო ხელისუფლებათა ინტერესების გარდაუვალი შეტაკება, რომელთაგან თითოეული საკუთარ თავს სულიერ პრიზმაში ძალიან მაღლა უყურებდა. ამ შეტაკების სევდიანი შედეგები გარდაუვალად და ყველაზე ნეგატიურად აისახა რუსეთის ეკლესიის საეკლესიო მოწყობაზე.
"ნიკონის მმართველობამ არა თუ ეკლესიის სულიერი ძალაუფლება ვერ გააბატონა საერო ძალაუფლებაზე, არამედ პირიქით: მან ყველგან სახელმწიფო სფეროში აღძრა და განამყარა იმის შეგნება, რომ ერთი-მეორის გვერდით ორი დიდი მეფის - საეროსი და სასულიეროს არსებობა, სწორი, ჯანსაღი სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი განვითარებისთვის, სრულიად მავნეა და ამიტომაც არასასურველია. ამიტომაც სახელმწიფოსა და საზოგადოების ინტერესებში უნდა იყოს - ჰყავდეს მხოლოდ ერთი საერო დიდი მეფე, ხოლო პატრიარქი იყოს მხოლოდ მის დაქვემდებარებაში და თანაც მეფისგან ყოვლითურთ დამოკიდებული პირი, როგორც ეს ადრე, ნიკონის გაპატრიარქებამდე იყო " (და განსაკუთრებით, შევნიშნავთ ჩვენც, ბიზანტიის იმპერიაში, - ავტ.) (Там же, стр. 147).
ნიკონი დაამხეს და რუსეთის ეკლესიაში მყარად, უახლოესი ასწლეულის განმავლობაში განმტკიცდა ცეზარო-პაპიზმი. ეს იყო საზოგადოებრივი და საეკლესიო შეგნების რეციდივი, რომელსაც ნიკონის პაპო-ცეზარიზმისთვის სწრაფი და ქმედითი ალტერნატივა უნდა მოეძებნა. სამწუხაროდ, ვერც ეკლესიამ და ვერც სახელმწიფომ ვერ შეძლეს ამაღლებულიყვნენ იმის შეგნებამდე, რომ თავიანთი ურთიერთობანი აუცილებელია მოაწყონ თუნდაც სიმფონიის საწყისებზე, კრებითობის ძველ საფუძვლებთა დაბრუნებაზე რომ არაფერი ვთქვათ.
ცეზარო-პაპიზმმა რუსებს იმაზე ნაკლები უბედურება და ჭირვება როდი მოუტანა, ვიდრე ნიკონიანურმა პაპო-ცეზარიზმმა. პეტრე I-მა კარგად შეითვისა წარსულის გაკვეთილები და გადაწყვიტა საერთოდ მოესპო საპატრიარქო მმართველობა. მისი ეს გონივრული და სამართლიანი ქმედება დღემდე იწვევს რუს პაპისტ-პატრიარქისტებში უდიდეს მრისხანებას და გაღიზიანებას. ისინი საერთოდ ვერ ამჩნევენ, რომ პეტრე I უნდა გაკიცხონ არა პატრიარქობის გაუქმებისთვის, არამედ რუსეთის ეკლესიის კრებითობის განადგურებისთვის.
პატრიარქობის გაუქმების შემდეგ, პეტრე I-მა რუსეთის ეკლესიაში არ აღადგინა კრებითი საწყისები, არამედ დააფუძნა ე. წ. "უწმიდესი მმართველი სინოდი" - საეკლესიო მმართველობის არა იმდენად პროტესტანტებისგან ნასესხები სისტემა, როგორც ეს ლიტერატურაში მიაჩნიათ, რამდენადაც ბიზანტიელთაგან, რომელსაც "გარდამავალთ სინოდი" ეწოდებოდა და შედგებოდა შემთხვევით შერჩეულ იერარქთაგან, რომლებიც ჩამოდიოდნენ ან ხანგრძლივად იმყოფებოდნენ კონსტანტინოპოლში. ეს იყო ძალაუფლების წმიდად ოლიგარქიული ინსტიტუტი, რომელსაც თავისი სტრუქტურით არ შეეძლო ადგილობრივი ეკლესიის კრებითი აზრი გამოეხატა.
ასეთივე ოლიგარქიული დაწესებულება გახდა პეტრესეული "წმიდა სინოდი", რომლის შემადგენლობაში შედიოდნენ მღვდელმთავართა ვიწრო წრის წარმომადგენლები, რომლებიც იქ იმპერატორის პირადი განკარგულებით იყვნენ დანიშნულნი. ამრიგად, სინოდი, არ წარმოადგენდა რუსეთის ეკლესიის კრებითობის გამოხატულებას მმართველობის საკითხში, როგორც ამას გულისხმობდნენ პეტრესეული კანონმდებლები, რადგან პეტრეს რეფორმამ გამორიცხა კრებითობის მთავარი ინსტიტუტი - თვით ადგილობრივი საეკლესიო კრება, რომლის მონაწილეებს შეეძლებოდათ კრებითი ნებელობით აერჩიათ (და არ დაენიშნათ) წმიდა სინოდის შემადგენლობა და კანონიკურად მიეღოთ მონაწილეობა მთელ საეკლესიო მმართველობაში. შედეგად, რუსეთის იმპერიაში სინოდი იყო საერო სახელმწიფო ხელისუფლების მხოლოდ ერთგვარი ინსტრუმენტი, რომელიც მის მიერ მთელ რუსულ ეკლესიას მბრძანებლობდა.
ეს ყველაფერი უპირატესად გამოიხატებოდა სინოდში "ობერ-პროკურორის" თანამდებობით, რომელიც, როგორც იმპერატორის სანდო პირი, იყო სინოდის საქმეების ფაქტობრივი გამგებელი. ძირითადი სახელმწიფოებრივი კანონის 43-ე სტატია პირდაპირ აცხადებდა: "საეკლესიო მმართველობაში თვითმპყრობელი ხელისუფლება მოქმედებს უწმიდესი მმართველი სინოდის მეშვეობით, რომელიც მანვე დააარსა" (3).
________________
3. საინტერესოა, რომ მალე მსგავსი ცეზარო-პაპისტური სისტემა დაფუძნდა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოშიც. ეს მოხდა პატრ. სამოელ I-ის (1764-1780) რეფორმების წყალობით. სამოელმა ჩამოაყალიბა სინოდი, რომელშიც უცვლელი და მუდმივი წევრი უნდა ყოფილიყო 8 უხუცესი მღვდელმთავარი, რომელთა ეპარქიები კონსტანტინოპოლის ახლოს მდებარეობდნენ (ფაქტობრივად პატრიარქი და მისი ვიკარიუსები). მათ გარდა სინოდის შემადგენლობაში შეიყვანეს 4 "არხონტი" (ერისკაცი) ფანარიოტთა რიგებიდან, ასევე "დიდი ლოგოფეტი" (დაახლოებით რუსული ობერ-პროკურორის მსგავსი), რომლის მიერაც პატრიარქი კავშირებს ამყარებდა თურქეთის მთავრობასთან. განსხვავება მდგომარეობდა მხოლოდ იმაში, რომ რუსულ სინოდს თავმჯდომარეობდა მეთაური მიტროპოლიტი, ხოლო ბერძნულს - პატრიარქი. - იხ. См. Тальберг Н. Указ. Соч., стр. 78.
________________
თავისი შინაგანი არსით უწმიდესი სინოდი წარმოადგენდა იმავე ერთპიროვნულ ნებას, ოღონდ მოაზრებულს კოლექტიურ კატეგორიაში.
სხვაგვარად ამ მოვლენას შეიძლება ვუწოდოთ კოლექტიური პაპიზმი, რის მკაფიო დადასტურებასაც ვპოულობთ სინოდისთვის სულიერი რეგლამენტის და აღმოსავლეთ პატრიარქთა სიგელების მინიჭებით, თანაც უცნაური სახელწოდებებით: "ქრისტეში უსაყვარლესი ძმის" და "უწმიდესი ბატონის" სახით. ეს სახელები უთითებდნენ ბუნებაში წარმოუდგენელი ერთგვარი მრავალთავიანი ჰიდრის არსებობას კრებითი საეკლესიო ცნობიერების ნაცვლად, რომელიც ხორციელდებოდა ადგილობრივ და მსოფლიო კრებებზე. ამ უწმიდესი სინოდის არაკანონიკურობა და აშკარა ერეტიკულობა სახეზე იყო.
შეითავსა რა საეკლესიო მმართველობის გაუგონარი პროტესტანტული ფორმები ბიზანტიური და პოსტ-ბიზანტიური მემკვიდრეობის ყველაზე უარესი ტრადიციებით, რუსულმა ეკლესიამ თავისი პაპისტური ამბიციები გარდაუვალად გაავრცელა სხვა ერთმორწმუნე ავტოკეფალურ მართლმადიდებლურ ეკლესიებზეც. ამასთან დაკავშირებით საგულისხმოა კონფლიქტი საქართველოს ეკლესიასთან, რომელიც გაჩაღდა XX ს-ის დასაწყისში.
საქართველოს ეკლესია
საქართველოს ეკლესიის სიძველე და სამოციქულო წარმომავლობა, ვფიქრობთ, არავისთვის საეჭვო არ უნდა იყოს, ამიტომაც პირდაპირ გადავიდეთ მისი ავტოკეფალურობის საკითხზე. როგორც თეოდორ ბალსამონი II მსოფლიო კრების მე-2 კანონის განმარტებაში მოწმობს, ივერიის არქიეპისკოპოსს ანტიოქიის კრების მიერ ჯერ კიდევ V საუკუნეში მიცემული ჰქონდა დამოუკიდებლობა, რაც VII ს-ში სხვა საპატრიარქოების მიერაც იყო აღიარებული. სხვა წყაროები უფრო გვიანდელ თარიღებს აცხადებენ საქართველოს ეკლესიისთვის ავტოკეფალიის მინიჭების საკითხში, მაგრამ მათი ცნობები, როგორც ჩანს, მცდარია.
თავისი ისტორიის მთელი პერიოდის განმავლობაში საქართველო პერმანენტულ ომში იმყოფებოდა მრავალგვაროვან გარეგან მტრებთან, რაც, რა თქმა უნდა, საქართველოს ეკლესიაზეც აისახებოდა, რომელიც ამ მიზეზი გამო მუდმივ და უკიდურეს გაჭირვებაში იყო. არაბთა, თურქთა, სპარსთა, მონღოლ-თათართა მრავალსაუკუნოვანი შემოსევები მართლმადიდებელ ქართველებს უკიდურესად მძიმე მდგომარეობაში აგდებდა და აიძულებდა მათ დახმარებისთვის თხოვნით ერთმორწმუნე რუსეთისთვის მიემართათ. 1801 წ. იმპერატორ ალექსანდრე I-ის მანიფესტით საქართველო რუსეთს მიუერთდა. ამის შედეგი გახდა ის, რომ საქართველოს ეკლესიამ ძალიან მალე დაკარგა ავტოკეფალია. ყოველგვარი კრებითი გადაწყვეტილების გარეშე და ქართველ იერარქთა, მთელი სასულიერო დასისა და ხალხის სურვილის საწინააღმდეგოდ, საქართველოს ეკლესია შეერთებულ იქნა რუსეთის ეკლესიის შემადგენლობაში ეგზარქატის უფლებებით. ივერიის ბოლო კათალიკოსი ანტონ II, რომელიც უწმიდესმა სინოდმა 1810 წელს მიიწვია საქართველოს საეკლესიო საკითხებთან დაკავშირებით, უკან აღარ დაბრუნებულა, რადგან 1827 წელს ნიჟნი ნოვგოროდში გარდაიცვალა.
1811 წელს მის ადგილას საიმპერატორო დადგენილებით დაინიშნა ივერიის ეგზარქოსი, რომელმაც უწმიდესი სინოდის წევრად ყოფნის უფლება მიიღო. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს ეკლესიის შეყვანა რუსეთის ეკლესიის შემადგენლობაში ითვალისწინებდა ავტონომიის უფლებას, მალე მისი უმცირესი ნიშნებიც კი გაქრა.
უკვე 1817 წელს ეგზარქოსები საქართველოში ნიშნავდნენ რუსი ეროვნების მღვდელმთავრებს ისე, რომ არ ითვალისწინებდნენ მართლმადიდებელი ქართველების ნება-სურვილს; საქართველოს საეკლესიო ქონება გადაეცა რუსეთის ხელისუფლებას, გამოვლინდა ღვთისმსახურების, საეკლესიო მმართველობისა და განათლების სფეროებში რუსიფიკაციის ტენდენციები, და ეს ყველაფერი ქართველი ეროვნების მოსახლეობის ინტერესების საწინააღმდეგოდ. მართალია, უმცირესი დოზით, მაგრამ მაინც, ეს ყველაფერი გვახსენებს ბერძნების მიერ სლავ ხალხთა ავადსახსენებელ ელინიზაციას. ასეთმა მდგომარეობამ შედეგად ქართველთა პროტესტი გამოიწვია და XIX ს-ის ბოლოს მათში ავტოკეფალიის განწყობა უფრო გააძლიერა.
1905 წელს სრულიად რუსეთის საეკლესიო კრების წინასაკრებო მომზადების მონაწილეებმა მოისმინეს ქართველი ეპისკოპოსის კირიონის მოხსენება "ეროვნული პრინციპი ეკლესიაში", რომელიც ბრწყინვალედ იყო არგუმენტირებული, ძველ-საეკლესიო ტრადიციის სულისკვეთებით გამსჭვალული და კანონიკური სამართლის ნორმებით გამართული. მოხსენება იწყება ეკლესიაში ხალხურობის პრინციპის აღიარებით და უძველესი დროიდან მისი არსებობით. ეპისკოპოსის აზრით, საქართველოს "აქვს თავისი ეროვნული ეკლესიის დამოუკიდებლად არსებობის უფლება ეკლესიაში ხალხურობის პრინციპის საფუძველზე, რომელიც ქრისტიანული რწმენის დასაბამიდან არის აღიარებული".
თავისი შეხედულების დასაბუთებისას, ეპ. კირიონი ყველას შეახსენებს: "საკმარისია გავიხსენოთ სულიწმიდის გარდამოსვლა მოციქულებზე, რომლებმაც ღმერთი იმწამსვე ადიდეს სხვადასხვა ენებზე და შემდეგ უქადაგეს სახარება წარმართებს, ყველას თავ-თავიანთ ენაზე". სწორედ ეს გახდა შემდეგში თვითმყოფადი ეროვნული ავტოკეფალური ეკლესიების დაფუძნების საფუძველი, რომლებიც თავიდან ცალკეული პარიკიებისგან შედგებოდა, არ ჰქონდა გარეგანი ორგანიზება, მაგრამ შემდეგ უპირატესად ეროვნულ-ნაციონალური პრინციპით გაერთიანდა.
ეროვნული ეკლესიების ასეთი დაცალკევებული არსებობა ხელს არ უშლიდა მათ შინაგან სულიერ ერთობას ქრისტეს ჭეშმარიტების აღიარებაში. და მხოლოდ ზოგჯერ თუ გამოჩნდებოდა მცდელობები ერთი ქვეყნის ქრისტიანებს ძალადობრივად დაემორჩილებინათ სხვები, წაერთმიათ მათთვის სულიერი თავისუფლება, დამოუკიდებლობა და დაეთრგუნათ მათი ეროვნული თვითმყოფადობა, რამაც გამოიწვია საეკლესიო ერთობის რღვევა, უსასრულო არეულობანი და განხეთქილებანი.
"ძირითადი კანონიკური განწესება, - წერს შემდგომ ეპ. კირიონი, - რომლითაც აღიარებულია ეროვნების მნიშვნელობა საეკლესიო მოწყობასთან მიმართებაში, არის კანონისტებისთვის ცნობილი მოციქულთა 34-ე კანონი... ამ განწესების პირდაპირი აზრით, მართლმადიდებლურ ეკლესიაში ყოველ ეროვნებას სასულიერო დასის თავისი უმაღლესი წარმომადგენელი უნდა ჰყავდეს". მაგრამ ამ კანონის არასწორმა ინტერპრეტირებამ ადმინისტრაციულ-იმპერიული მოდელის თარგზე ეკლესიაში ძირითადი სახალხო პრინციპის დამახინჯება გამოიწვია და გარდაქმნა იგი ტერიტორიულ დაწესებად, რამაც ეკლესიას უთვალავი უბედურება მოუტანა. აგრძელებს რა თავის სიტყვას, ეპ. კირიონი აღნიშნავს, რომ სწორედ "... ფედერატიულმა სისტემამ მისცა ჩვენს აღმოსავლურ ეკლესიას მნიშვნელოვანი უპირატესობები ეროვნული თვალსაზრისით".
ამ უპირატესობის დაცვას გვავალდებულებენ თვით კრებითი განწესებანი: "დაცული იყოს თითოეული ეკლესიის ჩვეულება". ის, რომ ამ კანონში ლაპარაკია ადგილობრივ ეკლესიათა ეროვნულ დამოუკიდებლობაზე ჩანს კანონის განწესებიდან, რათა სამთავროს წინამძღვარი "დგინდებოდეს თავისი ეპისკოპოსების მიერ", და არა სხვა ადგილობრივ ეკლესიათა ჩარევის შედეგად. ეს, რა თქმა უნდა, უმთავრესი გარანტიაა "ადგილობრივ ჩვეულებათა დასაცავად", როგორც სამართლიანად აღნიშნავს ამას ეპ. კირიონი.
ამასთან, ძველი ეკლესიისთვის უცხო იყო მისწრაფება ამ ტრადიციათა სრული უნიფიკაციისადმი, და ეკლესიათა შორის კანონიკურ და საწესჩვეულებო-საღვთისმსახურებო განსხვავებულობას დასაშვებად მიიჩნევდა, რომლებსაც არ შეეძლო და მართლაც არ ეწინაღმდეგებოდა ქრისტიანულ ერთობას პირველ საუკუნეებში. ამიტომაც "საეკლესიო ურთიერთობებში, - აცხადებს ეპ. კირიონი, - ყოველი ხალხი უნდა სარგებლობდეს თვითგამორკვევის თავისუფლებით", რადგან "აქვს უფლება განვითარდეს თავისი ეროვნული სულისკვეთებით". შეჯამებაში ეპ. კირიონი ასკვნის: "ეკლესიათა და ერთა შორის ერთობა უნდა მოხდეს თანასწორობის და არა შთანთქმის პრინციპით" (См.: Журналы и протоколы заседаний Высочайше учрежденного Предсоборного Присутствия. Т. 3. СПб. 1907, стр. 55-58).
საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის პროექტი წინასაკრებო მომზადებამ უარყო. საკითხი თანდათანობით მუსირებდა თვით 1917 წლამდე და თავისი გადაწყვეტა მხოლოდ რუსეთში საიმპერატორო ძალაუფლების დამხობის შემდეგ მიიღო. 1917 წლის 12 მარტს მართლმადიდებელმა ქართველებმა მცხეთის საეკლესიო კრებაზე, რომელზეც ეპისკოპატი, კლირიკოსები და ხალხი მონაწილეობდა, თვითონ მიიღო თავისი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის გადაწყვეტილება. ავტოკეფალიის გამოსაცხადებლად საფუძვლები საკმაოდ კანონიერი იყო.
მცხეთის კრების ოფიციალურ დოკუმენტში პირველ რიგში მითითებული იყო, რომ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალური არსებობა "შეწყვეტილ იქნა სრულიად ანტიკანონიკურად" და, რომ მისი გაუქმება "არ ექვემდებარებოდა არანაირი ძალის კომპეტენციას, მსოფლიო საეკლესიო კრების გარდა" (См.: Скурат К. Е. Указ. соч. Т. 1, стр. 52). საეგზარქოსო გაუქმდა და 1917 წლის სექტემბერს სასულიერო დასმა და მრევლმა სრულიად საქართველოს კათოლიკოსად ეპ. კირიონი აირჩია (1917-1918). უწმიდესმა სინოდმა, პაპისტურ შეგნებაზე აღზრდილმა და გამონაკვებმა, მცხეთის კრების საქმეები კანონიკურად არ აღიარა, თუმცა, ამ საკითხის საბოლოო გადაწყვეტა რუსეთის ეკლესიის უახლოესი ადგილობრივი კრების მოწვევამდე გადადო.
ახალარჩეულმა პატრიარქმა ტიხონმა 1917 წლის 29 დეკემბერს, კრების სახელით, თავის სპეციალურ ეპისტოლეში განაცხადა, რომ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გამოსაცხადებლად აუცილებელი სახით საჭირო იყო იმ ეკლესიის ნებართვის მიღება, რომლის იურისდიქციაში შედის თავისთვის დამოუკიდებლობის მოსურნე ეკლესია. ვრცლად მსჯელობს რა ამ საგანზე, ტიხონმა დასკვნის სახით საქართველოს ეკლესიის წარმომადგენლებს შესთავაზა რატომღაც "სინანულით" მიემართათ არა ადგილობრივი კრებისთვის, არამედ ჯერ უწმიდესი სინოდისთვის (რომელიც ტიხონის დროს დაარსდა), ამის შემდეგ კი თავიანთი საქმე ადგილობრივი კრების სამსჯავროსთვის გადაეცათ (პატრ. ტიხონის ეპისტოლეს სრული ტექსტი იხ.: იქვე, გვ. 55-59). გამაოგნებელია, მაგრამ ფაქტია - ტიხონმა წმიდა სინოდი მისსავე დროს უწმიდესი სინოდის მემკვიდრედ ჩათვალა, რომელიც 1917 წლამდე არსებობდა! როგორც მოსალოდნელი იყო, რუსეთის ეკლესიაში საპატრიარქო მმართველობის აღდგენამ სულაც არ აღადგინა კრებითობა, არამედ მას მხოლოდ პაპისტური ამბიციები შესძინა.
ამ უკანონო მოთხოვნაზე საქართველოს ახალმა კათალიკოსმა ლეონიდემ (1918-1921) 1919 წლის 5 აგვისტოს თავისი ეპისტოლეთი უპასუხა. კათალიკოსი ამტკიცებდა, რომ საქართველო, რომელიც ას წელზე მეტი ხნის წინ რუსეთს ერთიანი პოლიტიკური ძალაუფლების ქვეშ შეუერთდა, არასოდეს ავლენდა სურვილს მას საეკლესიო მიმართებითაც შეერთებოდა.
ამ დამოუკიდებლობას პირველ წლებში უწმიდესი სინოდიც აღიარებდა, და საქართველოს ეკლესიის შიდა საქმეებში ჩარევის სურვილს არ ავლენდა. საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის გაუქმება იყო საერო ხელისუფალთა ძალადობრივი და საეკლესიო კანონთა საწინააღმდეგო საქმე. ხოლო რუსეთის ეკლესიამ, ნაცვლად იმისა გაეპროტესტებინა საერო მმართველთა ეს ბოროტი ქმედება, პირიქით, საერო ხელისუფლებისგან მიიღო მისთვის გადაცემული ანტიკანონიკური ბატონობა საქართველოს ავტოკეფალურ ეკლესიიაზე.
ამის შემდეგ ყოველი პროტესტი, იქნებოდა ეს იერარქთა თუ ერისკაცთა მხრიდან, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის თვითნებური გაუქმებისა და ქართველთა რუსიფიკაციის წინააღმდეგ, საერო ხელისუფლების მიერ იხშობოდა. კათოლიკოსმა ყველას შეახსენა, რომ საქართველოს იერარქებმა საქართველოს ავტოკეფალიის აღდგენის თხოვნა ჯერ კიდევ 1905 წელს შეიტანეს უწმიდესი სინოდის კანცელარიაში, მაგრამ უწმიდესი სინოდი მათი ხმისადმი ყრუ აღმოჩნდა, ამიტომაც ქართველებმა ავტოკეფალია თვითონ გამოაცხადეს.
1917 წლის ზაფხულს, იმის შემდეგ, რაც გამოაცხადეს ავტოკეფალია, საქართველოს ეკლესიამ უწმიდეს სინოდს მიუგზავნა განსაკუთრებული დეპუტაცია მიზნით ეცნობებინა მისთვის შემდგარი გადაწყვეტილების შესახებ. იმ დროს სინოდის მმართველმა ფინეთის არქიეპ. სერგიმ (სტრაგოროდსკი) და ობერ-პროკურორმა ა. ვ. კარტაშევმა სინოდის სახელით შეჰპირდნენ დეპუტაციას, რომ მომავალ ადგილობრივ კრებაზე უნდა შემდგარიყო რუს და ქართველ იერარქთა ძმური შეხვედრა, სადაც ეს უკანასკნელნი მიწვეულიქნებიან, რათა ოფიციალურად დაამტკიცონ საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალია და აღხოცონ ყოველგვარი უსწორობანი. აგრძელებს რა თავის სიტყვას, კათალიკოსი წერს, რომ ყოველი დაპირებისდა მიუხედავად, კრებაზე ქართველი იერარქები არც "ძმურად" მიუწვევიათ, როგორც მიწვეულნი იყვნენ სხვა ადგილობრივ ეკლესიათა წარმომადგენლები, არამედ მივიღეთო უწყება, ამბობს ის, "გამოვცხადებულიყავით სრულიად რუსეთის წმიდა კრებაზე და შეგვეგნო ჩვენი ვითომცდა ცდომილებანი, რაც უადგილოა და უმიზნოა".
კათალიკოსმა ხაზი გაუსვა, რომ ყველა გაჩენილი "უსწორმასწორობა" ორი ეკლესიას შორის გაჩნდა 100 წლის წინ საერო მოხელეების თვითნებობის გამო, რითაც მიანიშნა, რომ რუსეთის ეკლესიამ, რომელმაც დაუშვა ამგვარი რამ, თვითონ უნდა აღიაროს თავისი შეცდომები და შენანოს ამ საკითხში დაშვებული უკანონობა (См. там же, стр. 59-61).
პატრიარქმა ტიხონმა არ გადადგა შემხვედრი ნაბიჯები ქართველ იერარქთა მშვიდობიანი ინიციატივების მიმართ და ეკლესიათა შორის გაჩნდა ხანგრძლივი სქიზმა (რომელიც მომავალშიც ვერ გადაიჭრა (4)). ამის მიზეზად უნდა ვაღიაროთ პატრ. ტიხონის და 1917/1918 წლების ადგილობრივი კრების პაპისტური პრეტენზიები, და არა საქართველოს საეკლესიო ხელისუფლების მოქმედებანი, როგორც ამას პატრიარქიზმის მომხრეები ფიქრობენ.
________________
4. მოსკოვის საპატრიარქოს მიერ საქართველოს საკითხზე მიღებული გადაწყვეტილებანი, რა თქმა უნდა, ჩვენთვის არაავტორიტეტულია.
________________